Aktualności
Lekcja 30 – Wobec totalitaryzmu 
Data publikacji: 11 / 04 / 2022

Lekcja 30 – Wobec totalitaryzmu 

Lekcja 30 – Wobec totalitaryzmu

Systemy totalitarne są przedmiotem badań historyków, socjologów, kulturoznawców. Odkrywa się mechanizmy ich powstawania i upadku. Opisywane jest zniewolone społeczeństwo, kultura i sztuka podporządkowane idei, wreszcie władza – jej sposób działania i język, którym operuje

 

Kornblumenblau

reż.: Leszek Wosiewicz

 

Niedzielne igraszki

reż.: Robert Gliński

Opracowanie: dr Katarzyna Mąka-Malatyńska

 

Najistotniejsze jednak wydaje się to, co dzieje się z człowiekiem poddanym presji totalitaryzmu, jak zmienia się jednostka, w jakim stopniu może uchronić swą indywidualność i godność, jakich dokona wyborów w świecie ograniczonych możliwości. Czy dołączy do szeregu Elliotowskich wydrążonych ludzi, chochołowych ludzi [Wydrążeni ludzie]? Czy raczej udźwignie ciężar i, jak bohater poezji Zbigniewa Herberta, pójdzie wyprostowany wśród tych co na kolanach/ wśród odwróconych plecami i obalonych w proch [Przesłanie Pana Cogito]? Odpowiedzi na te trudne pytania próbuje udzielać sztuka – przede wszystkim literatura i kino. 

Robert Gliński w Niedzielnych igraszkach i Leszek Wosiewicz w Kornblumenblau podejmują artystyczne wyzwanie. Odsłaniają gorzką prawdę o stopniu zniewolenia jednostki przez komunizm i nazizm. Oba filmy dają świadectwo totalności tych systemów. Opowiadają o świecie, w którym upolitycznione jest wszystko. Władza stara się kontrolować każdy obszar życia. Kształtuje zachowania i język. Oddziałuje na sztukę i kulturę, czyniąc z nich narzędzie indoktrynacji. Niszczy relacje społeczne oparte na zaufaniu. W rzeczywistości permanentnej inwigilacji i walki o przetrwanie – zarówno w wymiarze duchowym, jak i fizycznym – dominuje lęk i postawy konformistyczne. 

Oba filmy operują metaforą. Nie opowiadają wprost o żadnych konkretnych zdarzeniach historycznych, choć mocno osadzone są w historii. Ich bohaterowie nie są postaciami historycznymi, lecz reprezentują pewne zachowania typowe i możliwe w totalitaryzmie. Gliński odwołuje się do metody pars pro toto, pokazuje niewielką część, specyficzną mikrospołeczność dziecięcą, która jednak reprezentuje całość – zniewolone społeczeństwo. Zachowania dzieci są modelowym odbiciem świata dorosłych. Jednocześnie Gliński przekonuje, że totalitarna choroba zaraża również najmłodsze pokolenie. Wosiewicz natomiast posługuje się przypowieścią. Bohater Kornblumenblau to Everyman w świecie obozu koncentracyjnego. Auschwitz jest dla reżysera nie tylko symbolem jednej z największych zbrodni XX wieku, ale przede wszystkim swoistym laboratorium, w którym testuje się człowieczeństwo. Oba filmy mają adres współczesny i uniwersalny. Pokazują człowieka w sytuacji granicznej, skrajnej – totalnego osaczenia. Łączy je jeszcze jeden fakt – oba są debiutami kinowymi reżyserów. 

 

Scenariusz lekcji  

Scenariusz nr 1 

Gram i „gram”, więc… przeżyję obóz koncentracyjny, czyli o związku między sztuką i fizjologią w filmie Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau”. Filmowa opowieść o konformizmie w systemie totalitarnym – Materiały metodyczne 

Mariusz Widawski 

 

ETAP EDUKACYJNY  ponadpodstawowa 

 

PRZEDMIOT  język polski 

 

Lekcja 30 – Wobec totalitaryzmu 

Systemy totalitarne są przedmiotem badań historyków, socjologów, kulturoznawców. Odkrywa się mechanizmy ich powstawania i upadku. Opisywane jest zniewolone społeczeństwo, kultura i sztuka podporządkowane idei, wreszcie władza – jej sposób działania i język, którym operuje 

 

Kornblumenblau 

reż.: Leszek Wosiewicz 

  

Niedzielne igraszki 

reż.: Robert Gliński 

Opracowanie: Dr Katarzyna Mąka-Malatyńska 

 

Najistotniejsze jednak wydaje się to, co dzieje się z człowiekiem poddanym presji totalitaryzmu, jak zmienia się jednostka, w jakim stopniu może uchronić swą indywidualność i godność, jakich dokona wyborów w świecie ograniczonych możliwości. Czy dołączy do szeregu Elliotowskich wydrążonych ludzi, chochołowych ludzi [Wydrążeni ludzie]? Czy raczej udźwignie ciężar i, jak bohater poezji Zbigniewa Herberta, pójdzie wyprostowany wśród tych co na kolanach/ wśród odwróconych plecami i obalonych w proch [Przesłanie Pana Cogito]? Odpowiedzi na te trudne pytania próbuje udzielać sztuka – przede wszystkim literatura i kino. 

Robert Gliński w Niedzielnych igraszkach i Leszek Wosiewicz w Kornblumenblau podejmują artystyczne wyzwanie. Odsłaniają gorzką prawdę o stopniu zniewolenia jednostki przez komunizm i nazizm. Oba filmy dają świadectwo totalności tych systemów. Opowiadają o świecie, w którym upolitycznione jest wszystko. Władza stara się kontrolować każdy obszar życia. Kształtuje zachowania i język. Oddziałuje na sztukę i kulturę, czyniąc z nich narzędzie indoktrynacji. Niszczy relacje społeczne oparte na zaufaniu. W rzeczywistości permanentnej inwigilacji i walki o przetrwanie – zarówno w wymiarze duchowym, jak i fizycznym – dominuje lęk i postawy konformistyczne. 

Oba filmy operują metaforą. Nie opowiadają wprost o żadnych konkretnych zdarzeniach historycznych, choć mocno osadzone są w historii. Ich bohaterowie nie są postaciami historycznymi, lecz reprezentują pewne zachowania typowe i możliwe w totalitaryzmie. Gliński odwołuje się do metody pars pro toto, pokazuje niewielką część, specyficzną mikrospołeczność dziecięcą, która jednak reprezentuje całość – zniewolone społeczeństwo. Zachowania dzieci są modelowym odbiciem świata dorosłych. Jednocześnie Gliński przekonuje, że totalitarna choroba zaraża również najmłodsze pokolenie. Wosiewicz natomiast posługuje się przypowieścią. Bohater Kornblumenblau to Everyman w świecie obozu koncentracyjnego. Auschwitz jest dla reżysera nie tylko symbolem jednej z największych zbrodni XX wieku, ale przede wszystkim swoistym laboratorium, w którym testuje się człowieczeństwo. Oba filmy mają adres współczesny i uniwersalny. Pokazują człowieka w sytuacji granicznej, skrajnej – totalnego osaczenia. Łączy je jeszcze jeden fakt – oba są debiutami kinowymi reżyserów. 

 

Scenariusz lekcji  

Scenariusz nr 1 

Gram i „gram”, więc… przeżyję obóz koncentracyjny, czyli o związku między sztuką i fizjologią w filmie Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau”. Filmowa opowieść o konformizmie w systemie totalitarnym – Materiały metodyczne 

Mariusz Widawski 

 

ETAP EDUKACYJNY 

ponadpodstawowa 

 

PRZEDMIOT 

język polski 

 

CZAS 

90 minut (w zależności od wybranych segmentów filmu) 

„My, wydrążeni ludzie
My, chochołowi ludzie
Razem się kołyszemy
Głowy napełnia nam słoma
Nie znaczy nic nasza mowa
Kiedy do siebie szepczemy
(…) 

Kształty bez formy, cienie bez barwy
Siła odjęta, gesty bez ruchu”[1]. 

Cele zajęć:
 

cel ogólny 

Poznawanie, poprzez krytyczną analizę i interpretację postaw i zachowań, zmian etycznych i moralnych, jakie dokonują się w człowieku w systemie totalitarnego zniewolenia. 

cele szczegółowe 

  • kształtowanie i doskonalenie kompetencji ukierunkowanej pracy z tekstem filmowym, tekstem literackim i publicystycznym; 
  • opisywanie, analizowanie i interpretowanie komponentów świata przedstawionego w dziele filmowym; 
  • analizowanie, charakteryzowanie i wartościowanie postaw i zachowań filmowych bohaterów (jako grupy społecznej i jako jednostki); 
  • dostrzeganie w tekstach kultury (w tym w tekście filmowym) uniwersalnych, ponadczasowych i archetypicznych motywów kulturowych; 
  • doskonalenie umiejętności pracy metodami aktywnymi. 

Metody pracy:  

odwrócona lekcja, praca w grupach, praca indywidualna, praca z tekstem filmowym, praca z tekstem literackim, praca z tekstem publicystycznym, burza mózgów, dyskusja ukierunkowana. 

Materiały dydaktyczne: 

  • film „Kornblumenblau” Leszka Wosiewicza; 
  • karty pracy z filmem; instrukcja pracy z filmem; 
  • materiały pomocnicze do pracy z filmem; 
  • „Wobec totalitaryzmu”, Broszura nr 30 Filmoteki Szkolnej; artykuły w czasopiśmie „Kino” (zakładka: „Materiały dodatkowe” w „Nasze lekcje”: lekcja nr 30 „Wobec totalitaryzmu” – strona Filmoteki Szkolnej); 
  • wiersz Thomasa Stearnsa Eliota „Wydrążeni ludzie”; 
  • dokument filmowy „Wobec totalitaryzmu” w reżyserii Oleksandera Pozdnyakova; 
  • fragmenty wybranych opowiadań Tadeusza Borowskiego; 
  • wybrane fragmenty książki Kazimierza Tymińskiego „Uspokoić sen” 

Film jest podmiotem lekcji. Może też być wspomagającym tekstem kultury (w zależności od koncepcji metodycznej nauczyciela realizującego zajęcia edukacyjne w oparciu o przedmiotowe opracowanie metodyczne). 

Pojęcia kluczowe:  

obóz koncentracyjny Auschwitz – Birkenau, więzień obozu koncentracyjnego, komponenty świata przedstawionego w filmie, sztuka, artysta, fizjologia, konformizm, człowiek zlagrowany, katharsis, segmentacja filmu, segmenty filmu, pars pro toto, państwo totalitarne, totalitaryzm, czasoprzestrzeń zniewolenia, społeczność zamknięta, everyman, CV-dossier filmowego bohatera, casus bohatera, ludzie bez twarzy, wydrążeni ludzie, człowiek odhumanizowany, motyw filmowy, grać, muzyk, muzyka. 

Przed zajęciami:  

Uczniowie przed zajęciami: 

  • zapoznają się z opisem filmu „Kornblumenblau”, znajdującym się na stronie internetowej „Filmoteki Szkolnej”; 
  • zaznajamiają się z informacjami na temat obozu koncentracyjnego Auschwitz – Birkenau, warunków życia więźniów w obozie i ich Zagłady, odwiedzając w tym celu ze stronę internetową: Miejsce Pamięci i Muzeum Auschwitz – Birkenau (zakładka: Historia): http://pl.auschwitz.org/h; 
  • oglądają film „Kornblumenblau”, korzystając z filmu udostępnionego im przez nauczyciela na stronie internetowej Filmoteki Szkolnej; 
  • podczas oglądania filmu w sposób szczególny zwracają uwagę na następujące komponenty świata przedstawionego w filmie: filmową czasoprzestrzeń, filmowych bohaterów (grupa więźniów), filmowego bohatera (głównego bohatera filmu) – ukierunkowany odbiór tekstu filmowego. 

Uwagi: 

Praca z filmem Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” została zaprojektowana metodycznie w oparciu o zasadę „segmentacji tekstu filmowego”, co pozwala nauczycielowi przedmiotowe opracowanie modelować według konkretnych potrzeb edukacyjnych, dokonując autorskich adaptacji kolejnych (lub wybranych segmentów) filmu. Skutkuje to tym, że zajęcia z filmem „Kornblumenblau” można traktować jako lekcje autonomiczne czy też jako zajęcia uzupełniające/ dopełniające, realizowane w oparciu o teksty literackie zagadnienie i pozwalające na budowanie kontekstów analityczno – interpretacyjnych tekstów kultury czy też kulturowych toposów. 

Na zajęciach z filmem Wosiewicza proponuje się pracę z tekstami literackimi, które bądź wpisują się w przewodni motyw metodycznych zajęć (wybrane opowiadania Borowskiego), bądź jest pierwowzorem literackim adaptowanym przez film (scenariusz do filmu „Kornblumenblau” został napisany na podstawie wspomnień Kazimierza Tymińskiego „Uspokoić sen”), bądź też stwarzają możliwości na poszukiwanie paralelizmów tematycznych/ problemowych między tekstem filmowym a tekstem poetyckim (wiersz T. S. Eliota „Wydrążeni ludzie”), czy też snucia analogii i wskazywania różnych oblicz totalitaryzmu (dokument filmowy „Wobec totalitaryzmu” wyreżyserowany przez Oleksandra Pozdnyakova). 

Wskazane w niniejszym scenariuszu segmenty tekstu filmowego, poddane działaniom analityczno – interpretacyjnym, nie wyczerpują dalszej segmentacji filmu Wosiewicza. 

Warto byłoby również poprowadzić zajęcia edukacyjne, omawiając kolejne segmenty filmu „Kornblumenblau”: 

  • Filmowa sztuka opowiadania o obozie koncentracyjnym w Auschwitz, kiedy: „literatura, jest zapisem myśli, film zaś obrazem zewnętrzności”[2]. Filmowy eksperyment. 
  • Kiedy okrucieństwo i kicz spotykają się ze sztuką o obozie koncentracyjnym w Auschwitz… Kreacja filmowego świata. 

Przebieg zajęć: 

Segmentacja filmu Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” 

Pierwszy segment filmu. Uczucia, refleksje i pytania po odbiorze filmu. Katharsis. 

  1. Poproś uczniów, by podzielili się na forum klasy swoimi emocjami, uczuciami, uwagami, refleksjami i ocenami, będącymi wynikiem indywidualnego/ intymnego odbioru przez nich filmu „Kornblumenblau”, a także zdefiniowali pytania, które wynikają zarówno z odbioru tekstu filmowego na poziomie dosłownym, jak i na poziomie przenośnym.
    Zapisz na tablicy hasła:
    „Filmowe emocje/ uczucia” „Filmowe uwagi/ refleksje” „Filmowe pytania”, 
    a następnie zanotuj wypowiedzi uczniów, informując ich, że w czasie lekcji, podczas pracy z filmem i nad filmem Wosiewicza wypracują odpowiedzi na niejasności/ wątpliwości/ pytania związane z przedmiotowym filmem. 
  1. Poinformuj uczniów o celach lekcji języka polskiego poświęconych ukierunkowanej analizie i interpretacji filmu „Kornblumenblau”, a także o aktywnych metodach pracy.
    Drugi segment filmu. Filmowa przestrzeń – czasoprzestrzeń zniewolenia: obóz koncentracyjny w Auschwitz. 
  1. Zakomunikuj uczniom, że ich najbliższe działania będą analizą, interpretacją, opisem i oceną trzech komponentów świata w filmie przedstawionego: filmowej czasoprzestrzeni, filmowych bohaterów (grupa więźniów), filmowego bohatera (głównego bohatera filmu). 
  1. Poinformuj uczniów, że pierwszym komponentem filmowym, który zanalizują i zinterpretują, a następnie dokonają jego krytycznego opisu będzie filmowa czasoprzestrzeń obozu koncentracyjnego. 
  1. Podziel uczniów na grupy, rozdaj im Kartę pracy nr 1 (załącznik nr 1), objaśnij zarówno cel ich pracy, jak i instrukcję ich pracy. 
  1. Poproś przedstawicieli poszczególnych zespołów uczniowskich o przedstawienie wyników pracy grupowej. Podsumowując wypowiedzi uczniów, zwróć ich uwagę, że ukazany w filmie obóz koncentracyjny jest pars pro toto państwa totalitarnego.
    Trzeci segment filmu. Filmowa bohaterowie – społeczność zamknięta więźniowie: obozu koncentracyjnego w Auschwitz. 
  1. Poinformuj uczniów, że celem ich kolejnego działania będzie opracowanie obrazu więźniów oświęcimskiego obozu poprzez dokonanie analizy i interpretacji tego zagadnienia, a następnie zredagowanie krytycznego artykułu hasłowego do hasła: „Więźniowie obozu koncentracyjnego Auschwitz – Birkenau” w oparciu o Instrukcję pracy, którą uczniom objaśnij (załącznik nr 2). 
  1. Poproś, aby przedstawiciele kolejnych grup przeczytali swoje notki encyklopedyczne dotyczące opracowywanego zagadnienia. Podsumuj ten etap pracy, przywołując fragment Broszury nr 30 Filmoteki Szkolnej” –  „Wobec totalitaryzmu” – Materiał pomocniczy nr 1(załącznik nr 3) i poproś uczniów, by odnieśli ten tekst zarówno do filmu, jak i efektów swojej pracy (budowanie kontekstu interpretacyjnego).
    Czwarty segment filmu. Filmowy bohater – everyman w obozie koncentracyjnym w Auschwitz. 
  1. Powiadom uczniów, iż obecnie poddadzą analizie postać głównego bohatera filmu „Kornblumenblau”, gromadząc informacje na jego temat, opracowując jego CV – dossier, a następnie na podstawie interpretacji jego różnych zachowań w obozie koncentracyjnym, a także relacji z więźniami i Niemcami dokonają oceny tej filmowej postaci. Rozdaj każdej z grup Kartę pracy nr 2 (załącznik nr 4), polecając wykonanie zadania według instrukcji pracy w niej zawartej. 
  1. Poproś przedstawicieli poszczególnych grup o przedstawienie informacji o filmowym bohaterze, a pozostałych uczniów o uzupełnianie i wzbogacania opracowanych przez nich bazy danych. Tym sposobem zostaje opracowana klasowa Karta pracy o bohaterze filmu. 
  1. Zapisz na tablicy następujący dialog filmowych bohaterów:
     
  1. „- Kornblumenblau… Ciekawa historia. Cwaniak czy kretyn? Jak to jest? – Ja tylko znam kilka instrumentów i mam dobrą pamięć muzyczną. – Gruby cwaniak. Brawo kretynie!”[3] 
  1. i poproś uczniów, aby pracując w parach, przywołali po trzy argumenty potwierdzające tezy:
    Teza I. Gruby cwaniak.
    Teza II. Brawo kretynie!
    a następnie spróbowali odpowiedzieć na pytanie, które zadaje Wilczyńskiemu Moskwa:
    „Jak to jest?” Warto również postawić kolejne pytania: Kim jest Tadeusz Wilczyński” Jakie motywy nim kierują, by tak trwać, by mimo wszystko przetrwać? Jaki jest jego casus? (konieczne jest wprowadzenie i objaśnienie pojęcia „everyman”). Swobodne, ale ukierunkowane wypowiedzi uczniów. Możliwa ukierunkowana dyskusja.
    Piąty segment filmu. Filmowa opowieść o „małych ludziach, ludziach bez twarzy”[4] w obozie koncentracyjnym w Auschwitz. 
  1. Zapisz na tablicy pierwszą część tematu lekcji: Gram i „gram”, więc… przeżyję obóz koncentracyjny… Z kolei dopisz słowa Wilczyńskiego: „Ja naprawdę umiem zagrać wszystko” i poproś uczniów, by odnieśli się do wieloznaczności wyrazu „gram”, analizując jego znaczenie dosłowne i przenośne w odwołaniu do głównego bohatera filmu i jego gry i „gry”. 
  1. Wprowadź pojęcie „człowieka złagrowanego/ zlagrowanego”, „człowieka odhumanizowanego”. Rozdaj uczniom Materiał pomocniczy nr 2 (załącznik nr 5) i poproś ich o uważną lekturę otrzymanych tekstów, a następnie poleć im, by pracując w grupach, nawiązując do filmowego bohatera, opracowali portret więźnia – człowieka, który chce przeżyć za wszelką cenę. Rozdaj uczniom temat pracy:
    „Znajdź sobie coś i spróbuj przeżyć”[5]. Instynkt trwania i przetrwania wbrew sobie, wbrew wszystkiemu, czyli o cenie przeżycia tych, którzy ocaleli. Literacki szkic „ludzi bez twarzy”. 
  1. Poproś przedstawicieli kolejnych zespołów uczniów o odczytanie opracowanych przez nich literackich szkiców, a następnie podsumuj ten segment pracy nad filmem, wprowadzając pojęcie: „konformizmu” i poleć uczniom, by zdefiniowali przedmiotowe pojęcie, wpisując je w konformistyczne postawy filmowych „ludzi bez twarzy”. Wskazane jest przeprowadzenie ćwiczeń leksykalno-słownikowych z hasłem: „konformizm”.
    Szósty segment filmu. Filmowa opowieść o tym, jak być artystą i uprawiać sztukę w obozie koncentracyjnym w Auschwitz. Związek sztuki z fizjologią. 
  1. Poinformuj uczniów, że kolejnym zadaniem pracy z filmem Wosiewicza będzie analiza postawy artystów i roli sztuki w obozie koncentracyjnym w Auschwitz. 
  1. Podziel klasę na dwie grupy (w obrębie każdej utwórz podgrupy), z których jedna grupa zgromadzi i opracuje informacje o artystach w obozie koncentracyjnym w Auschwitz, dokonując analizy tych filmowych scen, sekwencji, gdzie filmowy motyw artysty jest pokazany; druga z grup natomiast zgromadzi i opracuje informacje o formach uprawianej w obozie koncentracyjnym w Auschwitz sztuki pokazanych w filmie, przywołując te obrazy filmowe, w których motyw sztuki jest realizowany. Opracowany materiał uczniowie wpisują do Karty pracy nr 3 (załącznik nr 6). 
  1. Poproś, aby w obrębie każdej z grup tematycznych podgrupy skonfrontowały opracowany przez siebie filmowy motyw, wypracowując wspólny syntetyczny obraz analizowanego zagadnienia.  Przedstawiciel każdej z grup tematycznych przedstawia opracowany przez zespół filmowy motyw. 
  1. Zapisz na tablicy frazę – wypowiedź jednego z artystów w obozie koncentracyjnym w Auschwitz i poproś uczniów o przedstawienie propozycji interpretacji tych słów w kontekście analizowanych filmowych motywów:
    „Wobec tych wszystkich biedaków, którzy tysiącami codziennie i bez przerwy idą z rampy prosto do pieca, my jesteśmy karaluchami w złotych pancerzach”.
    Swobodne, lecz ukierunkowane wypowiedzi uczniów. Możliwa dyskusja. 
  1. Postaw pytania: Dlaczego artyści uprawiali swą sztukę obozie koncentracyjnym w Auschwitz? Co nimi kierowało? Jakie były motywy ich postępowania? Co było ich wewnętrznym imperatywem, który kazał im wobec wszechobecnych brzydoty i zła, tworzyć piękno i dobro, kreując sztukę? Swobodne, lecz ukierunkowane wypowiedzi uczniów. Może dyskusja ukierunkowana. 
  1. Zapisz na tablicy drugą część tematu lekcji: … o związku między sztuką i fizjologią w filmie Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” i rozdaj uczniom Materiał pomocniczy nr 3 (załącznik nr 7), polecając im, aby podczas uważnej lektury fragmentu eseju Mirosława Przylipiaka „Nędza sztuki”[6], wypisali z tekstu te frazy, które ilustrują związek sztuki uprawianej w obozie koncentracyjnym w Auschwitz z fizjologią człowieka. Dyskusja wokół przedmiotowego zagadnienia zainspirowana artykułem M. Przylipiaka.
    Siódmy segment filmu. Konteksty, interpretacje, motywy zainspirowane filmem „Kornblumenblau”. Domknięcia i dopełnienia filmowego tekstu. Ewaluacja zajęć. 
  1. Przeczytaj wiersz (jego fragment) Thomasa Stearnsa Eliota, „Wydrążeni ludzie”, będący mottem zajęć z filmem Leszka Wosiewicza i poleć uczniom, aby wskazali paralelę między filmowymi „ludźmi bez twarzy”, a „wydrążonymi ludźmi” z wiersza poety. Analiza porównawcza tekstu filmowego i tekstu poetyckiego. Budowanie kontekstu interpretacyjnego między różnymi tekstami kultury. Ewaluacja. 
  1. Pokaż uczniom kreacyjny dokument filmowy pt. „Wobec totalitaryzmu” w reżyserii  Oleksandra Pozdnyakova[7] i poleć im wskazanie analogii i różnic między filmowym motywem totalitaryzmu ukazanym w poznanych tekstach filmowych. Budowanie motywu kulturowego – motywu totalitaryzmu w literaturze i w filmie. Ewaluacja 

W czasie zajęć i po ich zakończeniu uczeń powinien być oceniony za aktywną, otwartą i poszukująca postawę wobec działań podejmowanych przez niego. Ocenić należy jego pracę w zespole i na rzecz zespołu, a także pracę indywidualną. 

Dokonując oceny pracy ucznia, należy także kierować się jego kompetencjami analityczno – interpretacyjnymi różnych tekstów kultury. 

Wnioski: 

  1. Praca z filmem Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” pozwala dostrzec w dziele filmowym jego treść/ temat filmu, problematykę w filmie wyrażoną, a także jego wymiar aksjologiczny. Tematy zaproponowane do realizacji skłaniają również do pracy nad poetyką filmowego obrazu, nad formułą jego kreacji. 
  1. „Kornblumenblau” jest filmem, który nie wpisuje się w polską tradycję literacko – filmową opisującą obóz koncentracyjny i więźniów w obozie koncentracyjnym, gdyż zaprzecza obowiązującej schematycznej wykładni ikonografii opisywania obozowej rzeczywistości i jej percepcji  przez odbiorcę. Film odrzuca tendencję heroiczną obowiązującą w kinematografii obozowej na rzecz tendencji darwinistycznej – walki o przetrwanie (rozróżnienie to wprowadza Mirosław Przylipiak w swoim autorskim Komentarzu „Wobec totalitaryzmu”). 
  1. Film „Kornblumenblau” jest egzemplifikacją systemu totalitarnego, gdyż będąc równocześnie metaforą i parabolą, jest jednocześnie moralitetem, wpisując się w tym samym w przestrzeń kulturowego toposu zniewolenia jednostki w „sytuacji granicznej” (określenie Karla Jaspersa). 

Praca domowa: 

Mottem filmowego obrazu Leszka Wosiewicza pt. „Kornblumenblau” są słowa Montaigne’a: 

„Większość naszych zatrudnień jest komediowej natury. Trzeba odgrywać przystojnie swe role, ale z maski i pozoru nie trzeba czynić rzeczywistej istoty…”. 

Jak rozumiesz myśl francuskiego pisarza i filozofa doby renesansu? Dokonaj jej analizy i interpretacji w kontekście filmu „Kornblumenblau” (pomocna w zadaniu będzie lektura artykułu Mirosława Przylipiaka, Nędza sztuki”: http://filmotekaszkolna.pl/dla-nauczycieli/materialy-filmoznawcze/nedza-sztuki). 

Tekst argumentacyjny. Rozprawka. 

Bibliografia: 

 

Scenariusz nr 2 

„Jesteś uszkodzony, musisz być zniszczony” czyli o dziecięcych niedzielnych igraszkach w świetle filmu Roberta Glińskiego – Materiały metodyczne 

Ewa Klonowska 

 

ETAP EDUKACYJNY 

Ponadpodstawowa 

 

PRZEDMIOT 

język polski, wiedza o społeczeństwie 

 

CZAS 

2 godziny lekcyjne (bez projekcji filmu) 

Pytanie kluczowe:  

  • Jak system totalitarny wpływa na życie ludzi? 

Cele zajęć 

Po zajęciach uczeń będzie umiał: 

  • wyjaśnić pojęcie totalitaryzmu powiedzieć, jak wyglądał w Polsce stalinizm i jaki miał wpływ na życie codzienne 
  • ocenić postępowanie bohaterów filmu 
  • analizować i interpretować wybrane fragmenty dzieła filmowego 
  • formułować wnioski związane z omawianym tematem 

Metody pracy:  

praca w grupach, praca w parach, dyskusja, burza pytań, elementy heurezy, rozmowa nauczająca 

Materiały dydaktyczne: 

film Roberta Glińskiego „Niedzielne igraszki” materiały pomocnicze 1-2 (karty pracy do ukierunkowanego oglądu) arkusze papieru, mazaki,fotosy z filmu artykuł na temat okresu stalinowskiego Polska Kronika Filmowa 

Słowa kluczowe:  

totalitaryzm, zniewolenie, zarażenie złem, ideologia, alegoria, czołówka, forma filmu, język filmu 

Uwagi: 

Na tydzień przed lekcjami poproś uczniów, aby opracowali informacje na temat okresu stalinowskiego w Polsce. Poproś też, aby obejrzeli Polską Kronikę Filmową zrealizowaną po śmierci Stalina http://www.repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/7434. Ochotnik niech przygotuje informacje na temat totalitaryzmu. Poinformuj uczniów, że na kolejnych lekcjach będą się zastanawiali nad totalitaryzmem w kontekście filmu Roberta Glińskiego „Niedzielne igraszki”. 

Przebieg zajęć: 

  1. Rozpocznij lekcje prosząc uczniów o krótkie wypowiedzi dotyczące odbioru filmu. Zapytaj, jakie uczucia towarzyszyły im w trakcie projekcji? 
  1. Podaj uczniom wiadomości dotyczące filmu (znajdziesz je na stronie www.filmotekaszkolna.pl i www.filmpolski.pl). Uwzględnij: datę powstania, kłopoty z rozpowszechnianiem, debiut Glińskiego, Studio Karola Irzykowskiego, konteksty filmowe (np. „Przesłuchanie”). 
  1. Odwołaj się do zadań zaproponowanych uczniom przed lekcjami. Poproś ochotnika o zaprezentowanie problemu totalitaryzmu. Przejdź do zadania, w którym uczniowie mieli opracować informacje na temat okresu stalinowskiego w Polsce. Poproś uczniów, aby krótko w parach przedyskutowali najważniejsze aspekty życia w Polsce tego okresu. Następnie zaproponuj, aby chętni uczniowie przedstawili wnioski na forum klasy, w razie potrzeby uzupełnij informacje. 
  1. Napisz temat na tablicy, wyjaśniając pochodzenie cytatu (słowa jednego z bohaterów w czasie zabawy w pomniki). Zapowiedz uczniom, że na lekcjach będą się przyglądać zachowaniom i postawom bohaterów wynikającym z czasów, w których żyją. Podaj uczniom cele lekcji i zapisz pytanie kluczowe: Jak system totalitarny wpływa na życie ludzi? 
  1. Zbierz podstawowe informacje dotyczące miejsca, czasu i akcji filmu. Zwróć uczniom uwagę na czołówkę, która wprowadza widza w problematykę filmu (słowa: „umarł, nie żyje”, figurkę Matki Boskiej). Odwołaj się do obejrzanej w ramach przygotowania do lekcji Polskiej Kroniki Filmowej. Skieruj uwagę uczniów na miejsce, w którym toczy się akcja: zamkniętą przestrzeń podwórka (Dziewczynka kredą obrysowuje granicę świata), tunel jako łącznik i wizualne atrybuty świata zewnętrznego (komunistyczne hasło, czarny samochód, portret Stalina). Zapytaj, co daje wprowadzenie zasady trzech jedności? 
  1. Następnie poproś o scharakteryzowanie trójki bohaterów filmu na podstawie kart pracy (materiał pomocniczy nr 1). Uczniowie dobierają się w grupy w zależności od przydzielonego bohatera (Józek, Rychu, Dziewczynka), ich zadaniem jest przedyskutowanie zapisanych informacji i uzupełnienie braków. Wyniki swojej pracy prezentują na forum klasy. Członkowie pozostałych grup mogą dodać własne spostrzeżenia. Podsumowując tę część lekcji, zapytaj uczniów, co łączy a co dzieli bohaterów filmu? Zwróć uwagę na podobieństwo Józka i Rycha oraz inność, odrębność Dziewczynki. Poprowadź rozmowę w taki sposób, aby uczniowie powiedzieli, że jako jedyna reprezentuje wrażliwość, czułość, dobroć. 
  1. Zapowiedz uczniom, że będą się zastanawiać nad przedstawionym w filmie światem dorosłych i światem dzieci. Podziel klasę na cztery grupy (grupy 1 i 2 opisują świat dzieci, grupy 3 i 4 świat dorosłych). Rozdaj kartki z pytaniami pomocniczymi (materiał pomocniczy nr 2), poproś, aby wypracowane odpowiedzi zapisywali na arkuszach a następnie zaprezentowali całej klasie. Przedyskutujcie opisane cechy obu grup. Podsumuj we wnioskach, że dorośli nie przekazują dzieciom żadnych wartości, są skupieni na sobie, ogarnięci strachem lub zdeprawowani władzą, dzieci zaś bezwiednie naśladują ich zachowania (oszustwo, przekupstwo, nietolerancję, wyzysk, spryt, okrucieństwo…) 
  1. Powróć do cytatu z filmu będącego tematem lekcji. Przypomnijcie kto i w jakich okolicznościach wypowiada tę kwestię. Zaproponuj uczniom „burzę pytań” – poproś o zadawanie pytań wiążących się z cytatem (np. kto „jest uszkodzony”? dlaczego? przez kogo? co oznacza „uszkodzony”? od kiedy itp). Pytania mogą być konkretne i abstrakcyjne. Wszystkie pytania zapisuj na tablicy. 
  1. Zaprezentuj końcowy fragment filmu, w którym dzieci dokonują linczu na Dziewczynce. Poproś o interpretację tej sceny w kontekście cytatu oraz zapisanych wcześniej pytań. Zainicjuj dyskusję: dlaczego dochodzi do tragedii, kto ponosi za nią winę? We wnioskach końcowych zwróć uwagę na to, że system „uszkadza”, niszczy ludzi, zarówno tych, którzy mu się poddają jak i nieprzystosowanych. W filmie Glińskiego ofiarami są wszyscy mieszkańcy kamienicy (rodzice, ich dzieci, „wariatka” i Dziewczynka). Przejdź do uogólnienia: w okresie stalinizmu zniszczony został świat wartości, dawne oparte na religii przestały istnieć, pozostały tylko nic nie znaczące rytuały (np. niedzielne chodzenie do kościoła). Dzieci widzą fałsz, strach, wykorzystywanie siły i władzy, na których opiera się świat dorosłych i przenoszą te „antywartości” do swoich zabaw. Zwróć uwagę uczniów, że znamienne jest, iż w końcowej scenie kolejne roczniki maluchów dublują negatywne zachowania starszych.  
  1. Zapytaj uczniów, w jaki sposób historia jest opowiedziana, czyli o język filmu. Przypomnij zastosowaną zasadę trzech jedności zbliżającą film do klasycznej poetyki. Wprowadź pojęcie metafory, alegorii – film na przykładzie mikrospołeczności podwórka opowiada historię zniewolonego społeczeństwa, odsłania gorzką prawdę o systemie totalitarnym. Pokazuje świat, w którym wszystkie zachowania podlegają kontroli, zostają zniszczone więzi społeczne, a w relacjach międzyludzkich dominuje lęk i postawy konformistyczne. Zaprezentuj fotosy z filmu przedstawiające Józka wyolbrzymionego ujęciem kamery od dołu, przypomnij środki filmowe użyte w scenie linczu (ujęcie z góry, z dołu, wielokrotne przenikanie), czy w scenie ucieczki Dziewczynki (montaż, różnorodność planów). Zapytaj jak użyte środki wzmacniają wymowę filmu? 
  1. Na zakończenie lekcji podsumuj aktywność uczniów i podziękuj za zaangażowanie. Poproś, aby na kartkach samoprzylepnych w jednym zdaniu napisali, co wynieśli z lekcji. Uczniowie przyklejają kartki na tablicy, przeczytaj je i skomentuj. 

Zadanie domowe 

Poproś uczniów o napisanie pracy na temat „Jak system totalitarny wpływa na życie ludzi?” 

Materiał pomocniczy Nr 1 

Grupa 1 JÓZEK 

W trakcie oglądania filmu zwróć szczególną uwagę na postać Józka 

(pytania pomocnicze) 

gdzie mieszka, kim są rodzice, jak jest ubrany, jak wygląda co motywuje jego działania jakie znaczenie mają dla niego medale jak funkcjonuje w grupie jak zachowuje się w stosunku do Rycha i do Dziewczynki, z czego wynika to zachowanie jak zachowuje się w kontaktach z dorosłymi (przybyłymi urzędnikami, funkcjonariuszami SB) 

Spostrzeżenia zanotuj. 

Grupa 2 RYCHU 

W trakcie oglądania filmu zwróć szczególną uwagę na postać Rycha 

(pytania pomocnicze) 

  • gdzie mieszka, kim są rodzice, jak jest ubrany, jak wygląda 
  • co motywuje jego działania 
  • jakie znaczenie mają dla niego medale 
  • jak funkcjonuje w grupie 
  • jak zachowuje się w stosunku do Józka, innych kolegów i do Dziewczynki, z czego wynika to zachowanie 
  • jak zachowuje się w kontaktach z dorosłymi (rodzicami, przybyłymi urzędnikami) 

Spostrzeżenia zanotuj. 

Grupa 3 DZIEWCZYNKA 

W trakcie oglądania filmu zwróć szczególną uwagę na postać Dziewczynki 

(pytania pomocnicze) 

  • gdzie przebywa, kim są rodzice, jak jest ubrana, jak wygląda 
  • co motywuje jej działania 
  • czym jest dla niej kotek 
  • jak funkcjonuje w grupie 
  • jak zachowuje się w stosunku do innych dzieci, z czego wynika to zachowanie 
  • jak zachowuje się w kontaktach z dorosłymi (matką) 

Spostrzeżenia zanotuj. 

Materiał pomocniczy Nr 2 

Świat dzieci (Grupy I, II) 

pytania pomocnicze: 

  • w co bawią się dzieci, które zabawy są związane z wojną, które z czasami stalinowskimi a które są charakterystyczne dla wieku dziecięcego? 
  • jakie cechy ujawniają dziecięce zabawy 
  • jaki jest stosunek dzieci do dorosłych: rodziców, psychicznie chorej kobiety, przybyłych urzędników i funkcjonariuszy SB? 
  • w jaki sposób opowiadają o Stalinie i jego śmierci? 
  • czy Dziewczynka jest w grupie czy poza nią, dlaczego? 
  • czy wiara i Bóg są obecne w ich życiu? 
  • jakim językiem się posługują? 
  • jakie elementy współczesnego życia przenoszą do zabawy w pomniki i pogrzebu kota? 

Świat dorosłych – rodzice, urzędnicy, funkcjonariusze SB (Grupy III, IV) 

pytania pomocnicze: 

  • w jakich momentach obserwujemy dorosłych, co wówczas robią? 
  • jaki jest stosunek rodziców do dzieci, a jak zachowują się w stosunku do siebie (np. matka i ojciec Rycha) 
  • jaką rolę w ich życiu odgrywa wiara (chodzenie do kościoła, podwórkowa figurka Matki Boskiej, obraz Matki Boskiej Częstochowskiej) 
  • jakie mechanizmy kierują ich postępowaniem (co kieruje ich postępowaniem) 
  • czego się boją i jak zachowują się w sytuacjach zagrożenia (np. zniknięcie medali, wizyta funkcjonariuszy SB) 
  • w jaki sposób wykorzystują swoją władzę 

 

Scenariusz nr 3 

Zakładamy podwaliny jakiejś nowej, potwornej cywilizacji – film Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” komentarzem do opowiadań Tadeusza Borowskiego – Materiały metodyczne 

 

ETAP EDUKACYJNY
ponadpodstawowa 

 

PRZEDMIOT
język polski 

 

CZAS
2×45 min 

Cele zajęć: 

cele ogólne 

  • uczeń dostrzega sensy zawarte w strukturze tekstu, rozpoznaje jego funkcje i środki językowe służące ich realizacji; 
  • poznaje niezbędne fakty z historii, odczytuje rozmaite sensy dzieła, dokonuje interpretacji porównawczej, wykorzystuje różnorodne konteksty kulturowe; 

cele szczegółowe 

  • podsumowanie pracy poświęconej analizie obozowych opowiadań Tadeusza Borowskiego; 
  • ukazanie przenikania i uzupełniania się różnych tekstów kultury (np. szukanie cytatów, podobnych scen) 
  • wykorzystywanie kontekstów filmowych, filozoficznych; 
  • ćwiczy umiejętność analitycznego oglądania filmu i interpretowania jego struktury oraz znaków filmowych; 

Metody pracy:  

heureza, metoda różnych punktów widzenia, burza mózgów 

Materiały dydaktyczne: 

  • rzutnik multimedialny i komputer z dostępem do internetu; 
  • film Leszka Wosiewicza: „Kornblumenblau”; 
  • opowiadania Tadeusza Borowskiego (np.: U nas, w Auschwitzu, Proszę państwa do gazu, dzień na Harmenzach…), 
  • podręcznik do języka polskiego do klasy III (każde wydawnictwo podaje fragmenty Zmierzchu Zachodu Spenglera bądź omawia podstawowe myśli filozofa na temat upadku współczesnej cywilizacji). 
  • https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY 

Pojęcia kluczowe:  

człowiek zlagrowany, cywilizacja, moralność, dobro i zło, kat i ofiara, świadomość szufladkowa 

Przed zajęciami:  

uczniowie zostaną podzieleni na grupy; każda będzie miała za zadanie obejrzeć film Kornblumenblau i przygotować odpowiednie fragmenty do prezentacji na lekcji tak, by zilustrować przygotowany materiał. 

Uwagi:  

zdecydowałam się na samodzielną pracę uczniów w domu, ponieważ projekcja filmu zajęłaby prawie dwie godziny lekcyjne; natomiast prowadzący zajęcia powinien wyznaczyć lidera grupy, który m.in. będzie rozdzielał zadania i pilnował czasu prezentacji (nie dłużej niż 10 min); uczniowie mogą skorzystać ze strony Filmoteki Szkolnej z opcji: udostępnianie filmu; lekcja jest podsumowaniem pracy nad obozowymi opowiadaniami Tadeusza Borowskiego. 

Przebieg zajęć:   

  1. Podział klasy na grupy; każda będzie oddzielnie przygotowywać materiał do prezentacji: (heureza)

I GRUPA (prostaczek w świecie obozów – grupa prezentuje bohatera od chwili, kiedy został aresztowany – uczniowie dzielą jego życie na okresy, np.: inicjacji w obozie, pobytu w szpitalu, pracy w komandzie, opieki kapo, pracy przy obieraniu ziemniaków, kelnerowania, pobytu w bunkrze, wyjścia) ukazuje zmiany zachodzące w jego zachowaniu ( uczniowie obserwują mimikę bohatera, zwracają uwagę na rolę zbliżeń – łzy, uśmiech, szeroko otwarte oczy), przykłady przystosowania się typowe dla człowieka zlagrowanego ( ja nikomu nie szkodzę); uczniowie podejmują do rozważenia kwestię, która pada w filmie: cwaniak czy kretyn; prostaczek? artysta?) 

II GRUPA (obraz więźniów – uczniowie szukają, na ile film jest wierny obrazowi obozów ukazanemu przez Tadeusza Borowskiego (cytat z Proszę państwa… – dopóki trwają transporty, niczego nam nie zabraknie, puff, sala koncertowa, pracownia malarska); ukazują codzienność więźniów ( zabijanie wszy, jedzenie, spanie, choroby, pracę, miłość, ciągłe zagrożenie biciem lub śmiercią…) i ich przystosowanie się oraz tworzenie nowej moralności(np. nie wolno grzebać w koszu na śmieci, zakład o to, ile wytrzyma żydowski skrzypek z Węgier; komentarz o rekordzie zagazowanych ludzi; gwałt na bohaterze, przyjaźń i jej cena); stosunek do innych więźniów, do Niemców – np. ocena więźnia, który na piersi nosił medalion z Hitlerem; zwrócenie uwagi na zacieranie się granicy między więźniem a oprawcą, między katem a ofiarą) 

III GRUPA ( obraz Niemca – różne funkcje, jakie pełnią w obozowej hierarchii – od więźnia po komendanta; świadomość szufladkowa; dobrze wykonywana praca polegająca na zabijaniu – np. scena w bunkrze z komendantem i jego żoną; kompleks pana życia i śmierci – kaprys komendanta, by więźniowi pokazać list z domu; pokaz wieszania więźniów przygotowany dla kobiet niemieckich, Wigilia dla dzieci- komentarz do słów, że wilk i zajączek pogodziły się na Boże Narodzenie; zabawy żołnierzy w jadalni; uczniowie mogą sięgnąć po zdjęcia z albumu nazistów:  https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY, ukazujące ich odpoczynek po pracy w obozie; uczniowie szukają podobnych kreacji w Proszę państwa… i w Dniu na Harmenzach T. Borowskiego) 

IV GRUPA (bada kompozycję filmu, zastanawia się nad jej rolą ( np. zwraca uwagę na filmową klamrę – ekspozycję – narodziny bohatera, jego wychowanie ukazane poprzez cytaty ze starych, czarno-białych filmów; właściwą akcję, do której wklejane są czarno-białe filmy będące ucieczką bohatera od teraźniejszości, snem, po epilog (znów w formie starych klisz – zamknięcie kompozycyjnej klamry); nazywa i funkcjonalizuje znaki filmowe, takie jak: muzyka (np. tytułowa melodia i Kalinka – grana na koniec żołnierzom sowieckim; za każdym razem muzyka pomaga bohaterowi, co nie znaczy, że sztuka łączy ludzi; raczej pokazuje, jak bohater potrafi wykorzystać sztukę, by przetrwać w każdych warunkach; ważna jest także muzyka klasyczna pojawiająca się w akcji właściwej, np. Polonez Chopina czy  nawet bardziej Oda do radości Beethovena – uczniowie mogą zwrócić uwagę na rolę montażu –  równoległego: śmierć w komorze gazowej obok przedstawienia operowego, Marsylianka);  światło (najczęściej przytłumione, ciemne), plany (dominują plany ukazujące całą sylwetkę: pełny, amerykański średni – większość scen rozgrywa się w zamkniętych pomieszczeniach, co wiąże się z przestrzenią zamkniętą obozu; rola detalu, np. łez w oczach bohatera jedzącego cebulę i patrzącego na egzekucję więźniów). 

GRUPA V (nowy wspaniały świat – cywilizacja krematoriów; uczniowie wychodzą od teorii Oswalda Spenglera Zmierzch Zachodu i opinii narratora z opowiadania U nas, w Auschwitzu na temat nowej cywilizacji kształtującej się i przeżywającej swą dekadencję i swój upadek w obozach; zachowania więźniów tworzących nową etykę, obraz zabijanych kur i ryb jako komentarz do tego, co się działo w obozie i po części było akceptowane (?)  przez więźniów; analiza ostatnich scen w obozie – groteskowego przedstawienia z Walkirią w tle z tańczącymi parami żołnierek i więźniów; rola filmów z olimpiady w Berlinie. 

  1. Nauczyciel omawia z każdą grupą zakres pracy, sugeruje kierunek poszukiwań.
  2. Zajęcia właściwe – prezentacja pracy Grup I – V.
  3. Podsumowanie działań:
  • Jak odbieracie świat ukazany przez Borowskiego i Wosiewicza? 
  • Jak oceniacie zachowania bohaterów? 
  • Dlaczego powstają takie teksty? 
  • Czy zgadzacie się z opinią T. Borowskiego na temat naszej cywilizacji? 
  • Jakie znacie inne teksty kultury, w których podobnie postawiony jest problem? (burza mózgów, np.: Jądro ciemnościCzas Apokalipsy, Pan życia i śmierci…) 

Praca domowa:  

Proszę o przygotowanie przykładów oraz przeanalizowanie innych tekstów kultury, które będą podejmowały podobną problematykę (w formie prezentacji, eseju…) 

Załączniki: 

Zdjęcia z albumów nazistów 

https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY 

 

Scenariusz nr 4 

Zakładamy podwaliny jakiejś nowej, potwornej cywilizacji – film Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” komentarzem do opowiadań Tadeusza Borowskiego – Materiały metodyczne 

 

ETAP EDUKACYJNY 

ponadpodstawowa 

 

PRZEDMIOT 

język polski 

 

CZAS 

2×45 min 

Cele zajęć: 

cele ogólne 

  • uczeń dostrzega sensy zawarte w strukturze tekstu, rozpoznaje jego funkcje i środki językowe służące ich realizacji; 
  • poznaje niezbędne fakty z historii, odczytuje rozmaite sensy dzieła, dokonuje interpretacji porównawczej, wykorzystuje różnorodne konteksty kulturowe; 

cele szczegółowe 

  • podsumowanie pracy poświęconej analizie obozowych opowiadań Tadeusza Borowskiego; 
  • ukazanie przenikania i uzupełniania się różnych tekstów kultury ( np. szukanie cytatów, podobnych scen) 
  • wykorzystywanie kontekstów filmowych, filozoficznych; 
  • ćwiczy umiejętność analitycznego oglądania filmu i interpretowania jego struktury oraz znaków filmowych; 

Metody pracy:  

heureza, metoda różnych punktów widzenia, burza mózgów 

Materiały dydaktyczne: 

  • rzutnik multimedialny i komputer z dostępem do internetu; 
  • film Leszka Wosiewicza: „Kornblumenblau”; 
  • opowiadania Tadeusza Borowskiego (np.: U nas, w Auschwitzu, Proszę państwa do gazu, dzień na Harmenzach…), 
  • podręcznik do języka polskiego do klasy III (każde wydawnictwo podaje fragmenty Zmierzchu Zachodu Spenglera bądź omawia podstawowe myśli filozofa na temat upadku współczesnej cywilizacji). 
  • https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY 

Pojęcia kluczowe:  

człowiek zlagrowany, cywilizacja, moralność, dobro i zło, kat i ofiara, świadomość szufladkowa 

Przed zajęciami:  

uczniowie zostaną podzieleni na grupy; każda będzie miała za zadanie obejrzeć film Kornblumenblau i przygotować odpowiednie fragmenty do prezentacji na lekcji tak, by zilustrować przygotowany materiał. 

Uwagi:  

zdecydowałam się na samodzielną pracę uczniów w domu, ponieważ projekcja filmu zajęłaby prawie dwie godziny lekcyjne; natomiast prowadzący zajęcia powinien wyznaczyć lidera grupy, który m.in. będzie rozdzielał zadania i pilnował czasu prezentacji (nie dłużej niż 10 min); uczniowie mogą skorzystać ze strony Filmoteki Szkolnej z opcji: udostępnianie filmu; lekcja jest podsumowaniem pracy nad obozowymi opowiadaniami Tadeusza Borowskiego. 

Przebieg zajęć:   

  1. Podział klasy na grupy; każda będzie oddzielnie przygotowywać materiał do prezentacji: (heureza)

I GRUPA (prostaczek w świecie obozów – grupa prezentuje bohatera od chwili, kiedy został aresztowany – uczniowie dzielą jego życie na okresy, np.: inicjacji w obozie, pobytu w szpitalu, pracy w komandzie, opieki kapo, pracy przy obieraniu ziemniaków, kelnerowania, pobytu w bunkrze, wyjścia) ukazuje zmiany zachodzące w jego zachowaniu ( uczniowie obserwują mimikę bohatera, zwracają uwagę na rolę zbliżeń – łzy, uśmiech, szeroko otwarte oczy), przykłady przystosowania się typowe dla człowieka zlagrowanego ( ja nikomu nie szkodzę); uczniowie podejmują do rozważenia kwestię, która pada w filmie: cwaniak czy kretyn; prostaczek? artysta?) 

II GRUPA (obraz więźniów – uczniowie szukają, na ile film jest wierny obrazowi obozów ukazanemu przez Tadeusza Borowskiego (cytat z Proszę państwa… – dopóki trwają transporty, niczego nam nie zabraknie, puff, sala koncertowa, pracownia malarska); ukazują codzienność więźniów ( zabijanie wszy, jedzenie, spanie, choroby, pracę, miłość, ciągłe zagrożenie biciem lub śmiercią…) i ich przystosowanie się oraz tworzenie nowej moralności(np. nie wolno grzebać w koszu na śmieci, zakład o to, ile wytrzyma żydowski skrzypek z Węgier; komentarz o rekordzie zagazowanych ludzi; gwałt na bohaterze, przyjaźń i jej cena); stosunek do innych więźniów, do Niemców – np. ocena więźnia, który na piersi nosił medalion z Hitlerem; zwrócenie uwagi na zacieranie się granicy między więźniem a oprawcą, między katem a ofiarą) 

III GRUPA ( obraz Niemca – różne funkcje, jakie pełnią w obozowej hierarchii – od więźnia po komendanta; świadomość szufladkowa; dobrze wykonywana praca polegająca na zabijaniu – np. scena w bunkrze z komendantem i jego żoną; kompleks pana życia i śmierci – kaprys komendanta, by więźniowi pokazać list z domu; pokaz wieszania więźniów przygotowany dla kobiet niemieckich, Wigilia dla dzieci- komentarz do słów, że wilk i zajączek pogodziły się na Boże Narodzenie; zabawy żołnierzy w jadalni; uczniowie mogą sięgnąć po zdjęcia z albumu nazistów:  https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY, ukazujące ich odpoczynek po pracy w obozie; uczniowie szukają podobnych kreacji w Proszę państwa… i w Dniu na Harmenzach T. Borowskiego) 

IV GRUPA (bada kompozycję filmu, zastanawia się nad jej rolą ( np. zwraca uwagę na filmową klamrę – ekspozycję – narodziny bohatera, jego wychowanie ukazane poprzez cytaty ze starych, czarno-białych filmów; właściwą akcję, do której wklejane są czarno-białe filmy będące ucieczką bohatera od teraźniejszości, snem, po epilog (znów w formie starych klisz – zamknięcie kompozycyjnej klamry); nazywa i funkcjonalizuje znaki filmowe, takie jak: muzyka (np. tytułowa melodia i Kalinka – grana na koniec żołnierzom sowieckim; za każdym razem muzyka pomaga bohaterowi, co nie znaczy, że sztuka łączy ludzi; raczej pokazuje, jak bohater potrafi wykorzystać sztukę, by przetrwać w każdych warunkach; ważna jest także muzyka klasyczna pojawiająca się w akcji właściwej, np. Polonez Chopina czy  nawet bardziej Oda do radości Beethovena – uczniowie mogą zwrócić uwagę na rolę montażu –  równoległego: śmierć w komorze gazowej obok przedstawienia operowego, Marsylianka);  światło (najczęściej przytłumione, ciemne), plany (dominują plany ukazujące całą sylwetkę: pełny, amerykański średni – większość scen rozgrywa się w zamkniętych pomieszczeniach, co wiąże się z przestrzenią zamkniętą obozu; rola detalu, np. łez w oczach bohatera jedzącego cebulę i patrzącego na egzekucję więźniów). 

GRUPA V (nowy wspaniały świat – cywilizacja krematoriów; uczniowie wychodzą od teorii Oswalda Spenglera Zmierzch Zachodu i opinii narratora z opowiadania U nas, w Auschwitzu na temat nowej cywilizacji kształtującej się i przeżywającej swą dekadencję i swój upadek w obozach; zachowania więźniów tworzących nową etykę, obraz zabijanych kur i ryb jako komentarz do tego, co się działo w obozie i po części było akceptowane (?)  przez więźniów; analiza ostatnich scen w obozie – groteskowego przedstawienia z Walkirią w tle z tańczącymi parami żołnierek i więźniów; rola filmów z olimpiady w Berlinie. 

  1. Nauczyciel omawia z każdą grupą zakres pracy, sugeruje kierunek poszukiwań.
  2. Zajęcia właściwe – prezentacja pracy Grup I – V.
  3. Podsumowanie działań:
  • Jak odbieracie świat ukazany przez Borowskiego i Wosiewicza? 
  • Jak oceniacie zachowania bohaterów? 
  • Dlaczego powstają takie teksty? 
  • Czy zgadzacie się z opinią T. Borowskiego na temat naszej cywilizacji? 
  • Jakie znacie inne teksty kultury, w których podobnie postawiony jest problem? (burza mózgów, np.: Jądro ciemnościCzas Apokalipsy, Pan życia i śmierci…) 

Praca domowa:  

Proszę o przygotowanie przykładów oraz przeanalizowanie innych tekstów kultury, które będą podejmowały podobną problematykę (w formie prezentacji, eseju…) 

Załączniki: 

Zdjęcia z albumów nazistów 

https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY 

 

Zagadnienia do dyskusji 

  • Mechanizmy zniewalania człowieka przez system totalitarny – W jaki sposób kształtowany jest człowiek zlagrowany? Jak powstaje społeczeństwo zuniformizowane? Jak działają mechanizmy podporządkowujące jednostkę kolektywowi? W jaki sposób w systemach totalitarnych człowiek pozbawiony zostaje odpowiedzialności za siebie? Jakie konsekwencje niesie ze sobą zniewolenie intelektualne i duchowe? Kim dziś jest homo sovieticus? 
  • Kult władzy i kult jednostki w systemach totalitarnych – punktem wyjścia do dyskusji może być sytuacja całkowitego podporządkowania więźnia obozowemu nadzorcy w Kornblumenblau i walka o władzę na podwórku w Niedzielnych igraszkach. Jak manifestował się kult jednostki w komunizmie? Jak silnie zhierarchizowane społeczeństwo podtrzymuje kult władzy?   
  • Stalinizm w polskim filmie i literaturze rozrachunkowej – punktem wyjścia do dyskusji jest historyczne tło zdarzeń w filmie Roberta Glińskiego Niedzielne igraszki. Przykładowe konteksty: twórczość Marka Hłaski, Zły Leopolda Tyrmanda, kino rozrachunkowe, np. Dreszcze Wojciecha Marczewskiego, Przesłuchanie Ryszarda Bugajskiego, Matka Królów Janusza Zaorskiego, Nadzór Wiesława Saniewskiego. 
  • Sytuacja artysty i znaczenie sztuki w totalitaryzmie – Czy sztuka może mieć moc ocalającą? Czy w systemie totalitarnym działalność artystyczna staje się enklawą wolności? A z drugiej strony: W jaki sposób władza totalna dokonuje upolitycznienia sztuki? Jakie funkcje służebne pełniła kultura i sztuka w nazizmie i komunizmie? Jak zniewolenie totalitaryzmem wpłynęło na kulturę europejską? 
  • Obcy w społeczeństwie – punktem wyjścia dyskusji jest sytuacja dwóch bohaterek filmu Roberta Glińskiego Niedzielne igraszki – Starej Blachy i dziewczynki, która z boku obserwuje zabawy dzieci, a która w końcu pada ich ofiarą. Wiąże się ona bezpośrednio z zagadnieniem tolerancji. Co staje się podstawą wykluczenia? Jak rodzi się nienawiść w stosunku do odmienności? Jak odmienność postrzegana jest przez władzę w systemie totalitarnym? Jakie miejsce wyznaczono Innemu w zuniformizowanym społeczeństwie? 

 

Lekcja 30 – Wobec totalitaryzmu 

Systemy totalitarne są przedmiotem badań historyków, socjologów, kulturoznawców. Odkrywa się mechanizmy ich powstawania i upadku. Opisywane jest zniewolone społeczeństwo, kultura i sztuka podporządkowane idei, wreszcie władza – jej sposób działania i język, którym operuje 

 

Kornblumenblau 

reż.: Leszek Wosiewicz 

  

Niedzielne igraszki 

reż.: Robert Gliński 

Opracowanie: Dr Katarzyna Mąka-Malatyńska 

 

Najistotniejsze jednak wydaje się to, co dzieje się z człowiekiem poddanym presji totalitaryzmu, jak zmienia się jednostka, w jakim stopniu może uchronić swą indywidualność i godność, jakich dokona wyborów w świecie ograniczonych możliwości. Czy dołączy do szeregu Elliotowskich wydrążonych ludzi, chochołowych ludzi [Wydrążeni ludzie]? Czy raczej udźwignie ciężar i, jak bohater poezji Zbigniewa Herberta, pójdzie wyprostowany wśród tych co na kolanach/ wśród odwróconych plecami i obalonych w proch [Przesłanie Pana Cogito]? Odpowiedzi na te trudne pytania próbuje udzielać sztuka – przede wszystkim literatura i kino. 

Robert Gliński w Niedzielnych igraszkach i Leszek Wosiewicz w Kornblumenblau podejmują artystyczne wyzwanie. Odsłaniają gorzką prawdę o stopniu zniewolenia jednostki przez komunizm i nazizm. Oba filmy dają świadectwo totalności tych systemów. Opowiadają o świecie, w którym upolitycznione jest wszystko. Władza stara się kontrolować każdy obszar życia. Kształtuje zachowania i język. Oddziałuje na sztukę i kulturę, czyniąc z nich narzędzie indoktrynacji. Niszczy relacje społeczne oparte na zaufaniu. W rzeczywistości permanentnej inwigilacji i walki o przetrwanie – zarówno w wymiarze duchowym, jak i fizycznym – dominuje lęk i postawy konformistyczne. 

Oba filmy operują metaforą. Nie opowiadają wprost o żadnych konkretnych zdarzeniach historycznych, choć mocno osadzone są w historii. Ich bohaterowie nie są postaciami historycznymi, lecz reprezentują pewne zachowania typowe i możliwe w totalitaryzmie. Gliński odwołuje się do metody pars pro toto, pokazuje niewielką część, specyficzną mikrospołeczność dziecięcą, która jednak reprezentuje całość – zniewolone społeczeństwo. Zachowania dzieci są modelowym odbiciem świata dorosłych. Jednocześnie Gliński przekonuje, że totalitarna choroba zaraża również najmłodsze pokolenie. Wosiewicz natomiast posługuje się przypowieścią. Bohater Kornblumenblau to Everyman w świecie obozu koncentracyjnego. Auschwitz jest dla reżysera nie tylko symbolem jednej z największych zbrodni XX wieku, ale przede wszystkim swoistym laboratorium, w którym testuje się człowieczeństwo. Oba filmy mają adres współczesny i uniwersalny. Pokazują człowieka w sytuacji granicznej, skrajnej – totalnego osaczenia. Łączy je jeszcze jeden fakt – oba są debiutami kinowymi reżyserów. 

 

Scenariusz lekcji  

Scenariusz nr 1 

Gram i „gram”, więc… przeżyję obóz koncentracyjny, czyli o związku między sztuką i fizjologią w filmie Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau”. Filmowa opowieść o konformizmie w systemie totalitarnym – Materiały metodyczne 

Mariusz Widawski 

 

ETAP EDUKACYJNY 

ponadpodstawowa 

 

PRZEDMIOT 

język polski 

 

CZAS 

90 minut (w zależności od wybranych segmentów filmu) 

„My, wydrążeni ludzie
My, chochołowi ludzie
Razem się kołyszemy
Głowy napełnia nam słoma
Nie znaczy nic nasza mowa
Kiedy do siebie szepczemy
(…) 

Kształty bez formy, cienie bez barwy
Siła odjęta, gesty bez ruchu”[1]. 

Cele zajęć:
 

cel ogólny 

Poznawanie, poprzez krytyczną analizę i interpretację postaw i zachowań, zmian etycznych i moralnych, jakie dokonują się w człowieku w systemie totalitarnego zniewolenia. 

cele szczegółowe 

  • kształtowanie i doskonalenie kompetencji ukierunkowanej pracy z tekstem filmowym, tekstem literackim i publicystycznym; 
  • opisywanie, analizowanie i interpretowanie komponentów świata przedstawionego w dziele filmowym; 
  • analizowanie, charakteryzowanie i wartościowanie postaw i zachowań filmowych bohaterów (jako grupy społecznej i jako jednostki); 
  • dostrzeganie w tekstach kultury (w tym w tekście filmowym) uniwersalnych, ponadczasowych i archetypicznych motywów kulturowych; 
  • doskonalenie umiejętności pracy metodami aktywnymi. 

Metody pracy:  

odwrócona lekcja, praca w grupach, praca indywidualna, praca z tekstem filmowym, praca z tekstem literackim, praca z tekstem publicystycznym, burza mózgów, dyskusja ukierunkowana. 

Materiały dydaktyczne: 

  • film „Kornblumenblau” Leszka Wosiewicza; 
  • karty pracy z filmem; instrukcja pracy z filmem; 
  • materiały pomocnicze do pracy z filmem; 
  • „Wobec totalitaryzmu”, Broszura nr 30 Filmoteki Szkolnej; artykuły w czasopiśmie „Kino” (zakładka: „Materiały dodatkowe” w „Nasze lekcje”: lekcja nr 30 „Wobec totalitaryzmu” – strona Filmoteki Szkolnej); 
  • wiersz Thomasa Stearnsa Eliota „Wydrążeni ludzie”; 
  • dokument filmowy „Wobec totalitaryzmu” w reżyserii Oleksandera Pozdnyakova; 
  • fragmenty wybranych opowiadań Tadeusza Borowskiego; 
  • wybrane fragmenty książki Kazimierza Tymińskiego „Uspokoić sen” 

Film jest podmiotem lekcji. Może też być wspomagającym tekstem kultury (w zależności od koncepcji metodycznej nauczyciela realizującego zajęcia edukacyjne w oparciu o przedmiotowe opracowanie metodyczne). 

Pojęcia kluczowe:  

obóz koncentracyjny Auschwitz – Birkenau, więzień obozu koncentracyjnego, komponenty świata przedstawionego w filmie, sztuka, artysta, fizjologia, konformizm, człowiek zlagrowany, katharsis, segmentacja filmu, segmenty filmu, pars pro toto, państwo totalitarne, totalitaryzm, czasoprzestrzeń zniewolenia, społeczność zamknięta, everyman, CV-dossier filmowego bohatera, casus bohatera, ludzie bez twarzy, wydrążeni ludzie, człowiek odhumanizowany, motyw filmowy, grać, muzyk, muzyka. 

Przed zajęciami:  

Uczniowie przed zajęciami: 

  • zapoznają się z opisem filmu „Kornblumenblau”, znajdującym się na stronie internetowej „Filmoteki Szkolnej”; 
  • zaznajamiają się z informacjami na temat obozu koncentracyjnego Auschwitz – Birkenau, warunków życia więźniów w obozie i ich Zagłady, odwiedzając w tym celu ze stronę internetową: Miejsce Pamięci i Muzeum Auschwitz – Birkenau (zakładka: Historia): http://pl.auschwitz.org/h; 
  • oglądają film „Kornblumenblau”, korzystając z filmu udostępnionego im przez nauczyciela na stronie internetowej Filmoteki Szkolnej; 
  • podczas oglądania filmu w sposób szczególny zwracają uwagę na następujące komponenty świata przedstawionego w filmie: filmową czasoprzestrzeń, filmowych bohaterów (grupa więźniów), filmowego bohatera (głównego bohatera filmu) – ukierunkowany odbiór tekstu filmowego. 

Uwagi: 

Praca z filmem Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” została zaprojektowana metodycznie w oparciu o zasadę „segmentacji tekstu filmowego”, co pozwala nauczycielowi przedmiotowe opracowanie modelować według konkretnych potrzeb edukacyjnych, dokonując autorskich adaptacji kolejnych (lub wybranych segmentów) filmu. Skutkuje to tym, że zajęcia z filmem „Kornblumenblau” można traktować jako lekcje autonomiczne czy też jako zajęcia uzupełniające/ dopełniające, realizowane w oparciu o teksty literackie zagadnienie i pozwalające na budowanie kontekstów analityczno – interpretacyjnych tekstów kultury czy też kulturowych toposów. 

Na zajęciach z filmem Wosiewicza proponuje się pracę z tekstami literackimi, które bądź wpisują się w przewodni motyw metodycznych zajęć (wybrane opowiadania Borowskiego), bądź jest pierwowzorem literackim adaptowanym przez film (scenariusz do filmu „Kornblumenblau” został napisany na podstawie wspomnień Kazimierza Tymińskiego „Uspokoić sen”), bądź też stwarzają możliwości na poszukiwanie paralelizmów tematycznych/ problemowych między tekstem filmowym a tekstem poetyckim (wiersz T. S. Eliota „Wydrążeni ludzie”), czy też snucia analogii i wskazywania różnych oblicz totalitaryzmu (dokument filmowy „Wobec totalitaryzmu” wyreżyserowany przez Oleksandra Pozdnyakova). 

Wskazane w niniejszym scenariuszu segmenty tekstu filmowego, poddane działaniom analityczno – interpretacyjnym, nie wyczerpują dalszej segmentacji filmu Wosiewicza. 

Warto byłoby również poprowadzić zajęcia edukacyjne, omawiając kolejne segmenty filmu „Kornblumenblau”: 

  • Filmowa sztuka opowiadania o obozie koncentracyjnym w Auschwitz, kiedy: „literatura, jest zapisem myśli, film zaś obrazem zewnętrzności”[2]. Filmowy eksperyment. 
  • Kiedy okrucieństwo i kicz spotykają się ze sztuką o obozie koncentracyjnym w Auschwitz… Kreacja filmowego świata. 

Przebieg zajęć: 

Segmentacja filmu Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” 

Pierwszy segment filmu. Uczucia, refleksje i pytania po odbiorze filmu. Katharsis. 

  1. Poproś uczniów, by podzielili się na forum klasy swoimi emocjami, uczuciami, uwagami, refleksjami i ocenami, będącymi wynikiem indywidualnego/ intymnego odbioru przez nich filmu „Kornblumenblau”, a także zdefiniowali pytania, które wynikają zarówno z odbioru tekstu filmowego na poziomie dosłownym, jak i na poziomie przenośnym.
    Zapisz na tablicy hasła:
    „Filmowe emocje/ uczucia” „Filmowe uwagi/ refleksje” „Filmowe pytania”, 
    a następnie zanotuj wypowiedzi uczniów, informując ich, że w czasie lekcji, podczas pracy z filmem i nad filmem Wosiewicza wypracują odpowiedzi na niejasności/ wątpliwości/ pytania związane z przedmiotowym filmem. 
  1. Poinformuj uczniów o celach lekcji języka polskiego poświęconych ukierunkowanej analizie i interpretacji filmu „Kornblumenblau”, a także o aktywnych metodach pracy.
    Drugi segment filmu. Filmowa przestrzeń – czasoprzestrzeń zniewolenia: obóz koncentracyjny w Auschwitz. 
  1. Zakomunikuj uczniom, że ich najbliższe działania będą analizą, interpretacją, opisem i oceną trzech komponentów świata w filmie przedstawionego: filmowej czasoprzestrzeni, filmowych bohaterów (grupa więźniów), filmowego bohatera (głównego bohatera filmu). 
  1. Poinformuj uczniów, że pierwszym komponentem filmowym, który zanalizują i zinterpretują, a następnie dokonają jego krytycznego opisu będzie filmowa czasoprzestrzeń obozu koncentracyjnego. 
  1. Podziel uczniów na grupy, rozdaj im Kartę pracy nr 1 (załącznik nr 1), objaśnij zarówno cel ich pracy, jak i instrukcję ich pracy. 
  1. Poproś przedstawicieli poszczególnych zespołów uczniowskich o przedstawienie wyników pracy grupowej. Podsumowując wypowiedzi uczniów, zwróć ich uwagę, że ukazany w filmie obóz koncentracyjny jest pars pro toto państwa totalitarnego.
    Trzeci segment filmu. Filmowa bohaterowie – społeczność zamknięta więźniowie: obozu koncentracyjnego w Auschwitz. 
  1. Poinformuj uczniów, że celem ich kolejnego działania będzie opracowanie obrazu więźniów oświęcimskiego obozu poprzez dokonanie analizy i interpretacji tego zagadnienia, a następnie zredagowanie krytycznego artykułu hasłowego do hasła: „Więźniowie obozu koncentracyjnego Auschwitz – Birkenau” w oparciu o Instrukcję pracy, którą uczniom objaśnij (załącznik nr 2). 
  1. Poproś, aby przedstawiciele kolejnych grup przeczytali swoje notki encyklopedyczne dotyczące opracowywanego zagadnienia. Podsumuj ten etap pracy, przywołując fragment Broszury nr 30 Filmoteki Szkolnej” –  „Wobec totalitaryzmu” – Materiał pomocniczy nr 1(załącznik nr 3) i poproś uczniów, by odnieśli ten tekst zarówno do filmu, jak i efektów swojej pracy (budowanie kontekstu interpretacyjnego).
    Czwarty segment filmu. Filmowy bohater – everyman w obozie koncentracyjnym w Auschwitz. 
  1. Powiadom uczniów, iż obecnie poddadzą analizie postać głównego bohatera filmu „Kornblumenblau”, gromadząc informacje na jego temat, opracowując jego CV – dossier, a następnie na podstawie interpretacji jego różnych zachowań w obozie koncentracyjnym, a także relacji z więźniami i Niemcami dokonają oceny tej filmowej postaci. Rozdaj każdej z grup Kartę pracy nr 2 (załącznik nr 4), polecając wykonanie zadania według instrukcji pracy w niej zawartej. 
  1. Poproś przedstawicieli poszczególnych grup o przedstawienie informacji o filmowym bohaterze, a pozostałych uczniów o uzupełnianie i wzbogacania opracowanych przez nich bazy danych. Tym sposobem zostaje opracowana klasowa Karta pracy o bohaterze filmu. 
  1. Zapisz na tablicy następujący dialog filmowych bohaterów:
     
  1. „- Kornblumenblau… Ciekawa historia. Cwaniak czy kretyn? Jak to jest? – Ja tylko znam kilka instrumentów i mam dobrą pamięć muzyczną. – Gruby cwaniak. Brawo kretynie!”[3] 
  1. i poproś uczniów, aby pracując w parach, przywołali po trzy argumenty potwierdzające tezy:
    Teza I. Gruby cwaniak.
    Teza II. Brawo kretynie!
    a następnie spróbowali odpowiedzieć na pytanie, które zadaje Wilczyńskiemu Moskwa:
    „Jak to jest?” Warto również postawić kolejne pytania: Kim jest Tadeusz Wilczyński” Jakie motywy nim kierują, by tak trwać, by mimo wszystko przetrwać? Jaki jest jego casus? (konieczne jest wprowadzenie i objaśnienie pojęcia „everyman”). Swobodne, ale ukierunkowane wypowiedzi uczniów. Możliwa ukierunkowana dyskusja.
    Piąty segment filmu. Filmowa opowieść o „małych ludziach, ludziach bez twarzy”[4] w obozie koncentracyjnym w Auschwitz. 
  1. Zapisz na tablicy pierwszą część tematu lekcji: Gram i „gram”, więc… przeżyję obóz koncentracyjny… Z kolei dopisz słowa Wilczyńskiego: „Ja naprawdę umiem zagrać wszystko” i poproś uczniów, by odnieśli się do wieloznaczności wyrazu „gram”, analizując jego znaczenie dosłowne i przenośne w odwołaniu do głównego bohatera filmu i jego gry i „gry”. 
  1. Wprowadź pojęcie „człowieka złagrowanego/ zlagrowanego”, „człowieka odhumanizowanego”. Rozdaj uczniom Materiał pomocniczy nr 2 (załącznik nr 5) i poproś ich o uważną lekturę otrzymanych tekstów, a następnie poleć im, by pracując w grupach, nawiązując do filmowego bohatera, opracowali portret więźnia – człowieka, który chce przeżyć za wszelką cenę. Rozdaj uczniom temat pracy:
    „Znajdź sobie coś i spróbuj przeżyć”[5]. Instynkt trwania i przetrwania wbrew sobie, wbrew wszystkiemu, czyli o cenie przeżycia tych, którzy ocaleli. Literacki szkic „ludzi bez twarzy”. 
  1. Poproś przedstawicieli kolejnych zespołów uczniów o odczytanie opracowanych przez nich literackich szkiców, a następnie podsumuj ten segment pracy nad filmem, wprowadzając pojęcie: „konformizmu” i poleć uczniom, by zdefiniowali przedmiotowe pojęcie, wpisując je w konformistyczne postawy filmowych „ludzi bez twarzy”. Wskazane jest przeprowadzenie ćwiczeń leksykalno-słownikowych z hasłem: „konformizm”.
    Szósty segment filmu. Filmowa opowieść o tym, jak być artystą i uprawiać sztukę w obozie koncentracyjnym w Auschwitz. Związek sztuki z fizjologią. 
  1. Poinformuj uczniów, że kolejnym zadaniem pracy z filmem Wosiewicza będzie analiza postawy artystów i roli sztuki w obozie koncentracyjnym w Auschwitz. 
  1. Podziel klasę na dwie grupy (w obrębie każdej utwórz podgrupy), z których jedna grupa zgromadzi i opracuje informacje o artystach w obozie koncentracyjnym w Auschwitz, dokonując analizy tych filmowych scen, sekwencji, gdzie filmowy motyw artysty jest pokazany; druga z grup natomiast zgromadzi i opracuje informacje o formach uprawianej w obozie koncentracyjnym w Auschwitz sztuki pokazanych w filmie, przywołując te obrazy filmowe, w których motyw sztuki jest realizowany. Opracowany materiał uczniowie wpisują do Karty pracy nr 3 (załącznik nr 6). 
  1. Poproś, aby w obrębie każdej z grup tematycznych podgrupy skonfrontowały opracowany przez siebie filmowy motyw, wypracowując wspólny syntetyczny obraz analizowanego zagadnienia.  Przedstawiciel każdej z grup tematycznych przedstawia opracowany przez zespół filmowy motyw. 
  1. Zapisz na tablicy frazę – wypowiedź jednego z artystów w obozie koncentracyjnym w Auschwitz i poproś uczniów o przedstawienie propozycji interpretacji tych słów w kontekście analizowanych filmowych motywów:
    „Wobec tych wszystkich biedaków, którzy tysiącami codziennie i bez przerwy idą z rampy prosto do pieca, my jesteśmy karaluchami w złotych pancerzach”.
    Swobodne, lecz ukierunkowane wypowiedzi uczniów. Możliwa dyskusja. 
  1. Postaw pytania: Dlaczego artyści uprawiali swą sztukę obozie koncentracyjnym w Auschwitz? Co nimi kierowało? Jakie były motywy ich postępowania? Co było ich wewnętrznym imperatywem, który kazał im wobec wszechobecnych brzydoty i zła, tworzyć piękno i dobro, kreując sztukę? Swobodne, lecz ukierunkowane wypowiedzi uczniów. Może dyskusja ukierunkowana. 
  1. Zapisz na tablicy drugą część tematu lekcji: … o związku między sztuką i fizjologią w filmie Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” i rozdaj uczniom Materiał pomocniczy nr 3 (załącznik nr 7), polecając im, aby podczas uważnej lektury fragmentu eseju Mirosława Przylipiaka „Nędza sztuki”[6], wypisali z tekstu te frazy, które ilustrują związek sztuki uprawianej w obozie koncentracyjnym w Auschwitz z fizjologią człowieka. Dyskusja wokół przedmiotowego zagadnienia zainspirowana artykułem M. Przylipiaka.
    Siódmy segment filmu. Konteksty, interpretacje, motywy zainspirowane filmem „Kornblumenblau”. Domknięcia i dopełnienia filmowego tekstu. Ewaluacja zajęć. 
  1. Przeczytaj wiersz (jego fragment) Thomasa Stearnsa Eliota, „Wydrążeni ludzie”, będący mottem zajęć z filmem Leszka Wosiewicza i poleć uczniom, aby wskazali paralelę między filmowymi „ludźmi bez twarzy”, a „wydrążonymi ludźmi” z wiersza poety. Analiza porównawcza tekstu filmowego i tekstu poetyckiego. Budowanie kontekstu interpretacyjnego między różnymi tekstami kultury. Ewaluacja. 
  1. Pokaż uczniom kreacyjny dokument filmowy pt. „Wobec totalitaryzmu” w reżyserii  Oleksandra Pozdnyakova[7] i poleć im wskazanie analogii i różnic między filmowym motywem totalitaryzmu ukazanym w poznanych tekstach filmowych. Budowanie motywu kulturowego – motywu totalitaryzmu w literaturze i w filmie. Ewaluacja 

W czasie zajęć i po ich zakończeniu uczeń powinien być oceniony za aktywną, otwartą i poszukująca postawę wobec działań podejmowanych przez niego. Ocenić należy jego pracę w zespole i na rzecz zespołu, a także pracę indywidualną. 

Dokonując oceny pracy ucznia, należy także kierować się jego kompetencjami analityczno – interpretacyjnymi różnych tekstów kultury. 

Wnioski: 

  1. Praca z filmem Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” pozwala dostrzec w dziele filmowym jego treść/ temat filmu, problematykę w filmie wyrażoną, a także jego wymiar aksjologiczny. Tematy zaproponowane do realizacji skłaniają również do pracy nad poetyką filmowego obrazu, nad formułą jego kreacji. 
  1. „Kornblumenblau” jest filmem, który nie wpisuje się w polską tradycję literacko – filmową opisującą obóz koncentracyjny i więźniów w obozie koncentracyjnym, gdyż zaprzecza obowiązującej schematycznej wykładni ikonografii opisywania obozowej rzeczywistości i jej percepcji  przez odbiorcę. Film odrzuca tendencję heroiczną obowiązującą w kinematografii obozowej na rzecz tendencji darwinistycznej – walki o przetrwanie (rozróżnienie to wprowadza Mirosław Przylipiak w swoim autorskim Komentarzu „Wobec totalitaryzmu”). 
  1. Film „Kornblumenblau” jest egzemplifikacją systemu totalitarnego, gdyż będąc równocześnie metaforą i parabolą, jest jednocześnie moralitetem, wpisując się w tym samym w przestrzeń kulturowego toposu zniewolenia jednostki w „sytuacji granicznej” (określenie Karla Jaspersa). 

Praca domowa: 

Mottem filmowego obrazu Leszka Wosiewicza pt. „Kornblumenblau” są słowa Montaigne’a: 

„Większość naszych zatrudnień jest komediowej natury. Trzeba odgrywać przystojnie swe role, ale z maski i pozoru nie trzeba czynić rzeczywistej istoty…”. 

Jak rozumiesz myśl francuskiego pisarza i filozofa doby renesansu? Dokonaj jej analizy i interpretacji w kontekście filmu „Kornblumenblau” (pomocna w zadaniu będzie lektura artykułu Mirosława Przylipiaka, Nędza sztuki”: http://filmotekaszkolna.pl/dla-nauczycieli/materialy-filmoznawcze/nedza-sztuki). 

Tekst argumentacyjny. Rozprawka. 

Bibliografia: 

 

Scenariusz nr 2 

„Jesteś uszkodzony, musisz być zniszczony” czyli o dziecięcych niedzielnych igraszkach w świetle filmu Roberta Glińskiego – Materiały metodyczne 

Ewa Klonowska 

 

ETAP EDUKACYJNY 

Ponadpodstawowa 

PRZEDMIOT 

język polski, wiedza o społeczeństwie 

CZAS  2 godziny lekcyjne (bez projekcji filmu) 

Pytanie kluczowe:  

  • Jak system totalitarny wpływa na życie ludzi? 

Cele zajęć 

Po zajęciach uczeń będzie umiał: 

  • wyjaśnić pojęcie totalitaryzmu powiedzieć, jak wyglądał w Polsce stalinizm i jaki miał wpływ na życie codzienne 
  • ocenić postępowanie bohaterów filmu 
  • analizować i interpretować wybrane fragmenty dzieła filmowego 
  • formułować wnioski związane z omawianym tematem 

Metody pracy:  

praca w grupach, praca w parach, dyskusja, burza pytań, elementy heurezy, rozmowa nauczająca 

Materiały dydaktyczne: 

film Roberta Glińskiego „Niedzielne igraszki” materiały pomocnicze 1-2 (karty pracy do ukierunkowanego oglądu) arkusze papieru, mazaki,fotosy z filmu artykuł na temat okresu stalinowskiego Polska Kronika Filmowa 

Słowa kluczowe:  

totalitaryzm, zniewolenie, zarażenie złem, ideologia, alegoria, czołówka, forma filmu, język filmu 

Uwagi: 

Na tydzień przed lekcjami poproś uczniów, aby opracowali informacje na temat okresu stalinowskiego w Polsce. Poproś też, aby obejrzeli Polską Kronikę Filmową zrealizowaną po śmierci Stalina http://www.repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/7434. Ochotnik niech przygotuje informacje na temat totalitaryzmu. Poinformuj uczniów, że na kolejnych lekcjach będą się zastanawiali nad totalitaryzmem w kontekście filmu Roberta Glińskiego „Niedzielne igraszki”. 

Przebieg zajęć: 

  1. Rozpocznij lekcje prosząc uczniów o krótkie wypowiedzi dotyczące odbioru filmu. Zapytaj, jakie uczucia towarzyszyły im w trakcie projekcji? 
  1. Podaj uczniom wiadomości dotyczące filmu (znajdziesz je na stronie www.filmotekaszkolna.pl i www.filmpolski.pl). Uwzględnij: datę powstania, kłopoty z rozpowszechnianiem, debiut Glińskiego, Studio Karola Irzykowskiego, konteksty filmowe (np. „Przesłuchanie”). 
  1. Odwołaj się do zadań zaproponowanych uczniom przed lekcjami. Poproś ochotnika o zaprezentowanie problemu totalitaryzmu. Przejdź do zadania, w którym uczniowie mieli opracować informacje na temat okresu stalinowskiego w Polsce. Poproś uczniów, aby krótko w parach przedyskutowali najważniejsze aspekty życia w Polsce tego okresu. Następnie zaproponuj, aby chętni uczniowie przedstawili wnioski na forum klasy, w razie potrzeby uzupełnij informacje. 
  1. Napisz temat na tablicy, wyjaśniając pochodzenie cytatu (słowa jednego z bohaterów w czasie zabawy w pomniki). Zapowiedz uczniom, że na lekcjach będą się przyglądać zachowaniom i postawom bohaterów wynikającym z czasów, w których żyją. Podaj uczniom cele lekcji i zapisz pytanie kluczowe: Jak system totalitarny wpływa na życie ludzi? 
  1. Zbierz podstawowe informacje dotyczące miejsca, czasu i akcji filmu. Zwróć uczniom uwagę na czołówkę, która wprowadza widza w problematykę filmu (słowa: „umarł, nie żyje”, figurkę Matki Boskiej). Odwołaj się do obejrzanej w ramach przygotowania do lekcji Polskiej Kroniki Filmowej. Skieruj uwagę uczniów na miejsce, w którym toczy się akcja: zamkniętą przestrzeń podwórka (Dziewczynka kredą obrysowuje granicę świata), tunel jako łącznik i wizualne atrybuty świata zewnętrznego (komunistyczne hasło, czarny samochód, portret Stalina). Zapytaj, co daje wprowadzenie zasady trzech jedności? 
  1. Następnie poproś o scharakteryzowanie trójki bohaterów filmu na podstawie kart pracy (materiał pomocniczy nr 1). Uczniowie dobierają się w grupy w zależności od przydzielonego bohatera (Józek, Rychu, Dziewczynka), ich zadaniem jest przedyskutowanie zapisanych informacji i uzupełnienie braków. Wyniki swojej pracy prezentują na forum klasy. Członkowie pozostałych grup mogą dodać własne spostrzeżenia. Podsumowując tę część lekcji, zapytaj uczniów, co łączy a co dzieli bohaterów filmu? Zwróć uwagę na podobieństwo Józka i Rycha oraz inność, odrębność Dziewczynki. Poprowadź rozmowę w taki sposób, aby uczniowie powiedzieli, że jako jedyna reprezentuje wrażliwość, czułość, dobroć. 
  1. Zapowiedz uczniom, że będą się zastanawiać nad przedstawionym w filmie światem dorosłych i światem dzieci. Podziel klasę na cztery grupy (grupy 1 i 2 opisują świat dzieci, grupy 3 i 4 świat dorosłych). Rozdaj kartki z pytaniami pomocniczymi (materiał pomocniczy nr 2), poproś, aby wypracowane odpowiedzi zapisywali na arkuszach a następnie zaprezentowali całej klasie. Przedyskutujcie opisane cechy obu grup. Podsumuj we wnioskach, że dorośli nie przekazują dzieciom żadnych wartości, są skupieni na sobie, ogarnięci strachem lub zdeprawowani władzą, dzieci zaś bezwiednie naśladują ich zachowania (oszustwo, przekupstwo, nietolerancję, wyzysk, spryt, okrucieństwo…) 
  1. Powróć do cytatu z filmu będącego tematem lekcji. Przypomnijcie kto i w jakich okolicznościach wypowiada tę kwestię. Zaproponuj uczniom „burzę pytań” – poproś o zadawanie pytań wiążących się z cytatem (np. kto „jest uszkodzony”? dlaczego? przez kogo? co oznacza „uszkodzony”? od kiedy itp). Pytania mogą być konkretne i abstrakcyjne. Wszystkie pytania zapisuj na tablicy. 
  1. Zaprezentuj końcowy fragment filmu, w którym dzieci dokonują linczu na Dziewczynce. Poproś o interpretację tej sceny w kontekście cytatu oraz zapisanych wcześniej pytań. Zainicjuj dyskusję: dlaczego dochodzi do tragedii, kto ponosi za nią winę? We wnioskach końcowych zwróć uwagę na to, że system „uszkadza”, niszczy ludzi, zarówno tych, którzy mu się poddają jak i nieprzystosowanych. W filmie Glińskiego ofiarami są wszyscy mieszkańcy kamienicy (rodzice, ich dzieci, „wariatka” i Dziewczynka). Przejdź do uogólnienia: w okresie stalinizmu zniszczony został świat wartości, dawne oparte na religii przestały istnieć, pozostały tylko nic nie znaczące rytuały (np. niedzielne chodzenie do kościoła). Dzieci widzą fałsz, strach, wykorzystywanie siły i władzy, na których opiera się świat dorosłych i przenoszą te „antywartości” do swoich zabaw. Zwróć uwagę uczniów, że znamienne jest, iż w końcowej scenie kolejne roczniki maluchów dublują negatywne zachowania starszych.  
  1. Zapytaj uczniów, w jaki sposób historia jest opowiedziana, czyli o język filmu. Przypomnij zastosowaną zasadę trzech jedności zbliżającą film do klasycznej poetyki. Wprowadź pojęcie metafory, alegorii – film na przykładzie mikrospołeczności podwórka opowiada historię zniewolonego społeczeństwa, odsłania gorzką prawdę o systemie totalitarnym. Pokazuje świat, w którym wszystkie zachowania podlegają kontroli, zostają zniszczone więzi społeczne, a w relacjach międzyludzkich dominuje lęk i postawy konformistyczne. Zaprezentuj fotosy z filmu przedstawiające Józka wyolbrzymionego ujęciem kamery od dołu, przypomnij środki filmowe użyte w scenie linczu (ujęcie z góry, z dołu, wielokrotne przenikanie), czy w scenie ucieczki Dziewczynki (montaż, różnorodność planów). Zapytaj jak użyte środki wzmacniają wymowę filmu? 
  1. Na zakończenie lekcji podsumuj aktywność uczniów i podziękuj za zaangażowanie. Poproś, aby na kartkach samoprzylepnych w jednym zdaniu napisali, co wynieśli z lekcji. Uczniowie przyklejają kartki na tablicy, przeczytaj je i skomentuj. 

Zadanie domowe 

Poproś uczniów o napisanie pracy na temat „Jak system totalitarny wpływa na życie ludzi?” 

Materiał pomocniczy Nr 1 

Grupa 1 JÓZEK 

W trakcie oglądania filmu zwróć szczególną uwagę na postać Józka 

(pytania pomocnicze) 

gdzie mieszka, kim są rodzice, jak jest ubrany, jak wygląda co motywuje jego działania jakie znaczenie mają dla niego medale jak funkcjonuje w grupie jak zachowuje się w stosunku do Rycha i do Dziewczynki, z czego wynika to zachowanie jak zachowuje się w kontaktach z dorosłymi (przybyłymi urzędnikami, funkcjonariuszami SB) 

Spostrzeżenia zanotuj. 

Grupa 2 RYCHU 

W trakcie oglądania filmu zwróć szczególną uwagę na postać Rycha 

(pytania pomocnicze) 

  • gdzie mieszka, kim są rodzice, jak jest ubrany, jak wygląda 
  • co motywuje jego działania 
  • jakie znaczenie mają dla niego medale 
  • jak funkcjonuje w grupie 
  • jak zachowuje się w stosunku do Józka, innych kolegów i do Dziewczynki, z czego wynika to zachowanie 
  • jak zachowuje się w kontaktach z dorosłymi (rodzicami, przybyłymi urzędnikami) 

Spostrzeżenia zanotuj. 

Grupa 3 DZIEWCZYNKA 

W trakcie oglądania filmu zwróć szczególną uwagę na postać Dziewczynki 

(pytania pomocnicze) 

  • gdzie przebywa, kim są rodzice, jak jest ubrana, jak wygląda 
  • co motywuje jej działania 
  • czym jest dla niej kotek 
  • jak funkcjonuje w grupie 
  • jak zachowuje się w stosunku do innych dzieci, z czego wynika to zachowanie 
  • jak zachowuje się w kontaktach z dorosłymi (matką) 

Spostrzeżenia zanotuj. 

Materiał pomocniczy Nr 2 

Świat dzieci (Grupy I, II) 

pytania pomocnicze: 

  • w co bawią się dzieci, które zabawy są związane z wojną, które z czasami stalinowskimi a które są charakterystyczne dla wieku dziecięcego? 
  • jakie cechy ujawniają dziecięce zabawy 
  • jaki jest stosunek dzieci do dorosłych: rodziców, psychicznie chorej kobiety, przybyłych urzędników i funkcjonariuszy SB? 
  • w jaki sposób opowiadają o Stalinie i jego śmierci? 
  • czy Dziewczynka jest w grupie czy poza nią, dlaczego? 
  • czy wiara i Bóg są obecne w ich życiu? 
  • jakim językiem się posługują? 
  • jakie elementy współczesnego życia przenoszą do zabawy w pomniki i pogrzebu kota? 

Świat dorosłych – rodzice, urzędnicy, funkcjonariusze SB (Grupy III, IV) 

pytania pomocnicze: 

  • w jakich momentach obserwujemy dorosłych, co wówczas robią? 
  • jaki jest stosunek rodziców do dzieci, a jak zachowują się w stosunku do siebie (np. matka i ojciec Rycha) 
  • jaką rolę w ich życiu odgrywa wiara (chodzenie do kościoła, podwórkowa figurka Matki Boskiej, obraz Matki Boskiej Częstochowskiej) 
  • jakie mechanizmy kierują ich postępowaniem (co kieruje ich postępowaniem) 
  • czego się boją i jak zachowują się w sytuacjach zagrożenia (np. zniknięcie medali, wizyta funkcjonariuszy SB) 
  • w jaki sposób wykorzystują swoją władzę 

 

Scenariusz nr 3 

Zakładamy podwaliny jakiejś nowej, potwornej cywilizacji – film Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” komentarzem do opowiadań Tadeusza Borowskiego – Materiały metodyczne 

 

ETAP EDUKACYJNY
ponadpodstawowa 

 

PRZEDMIOT
język polski 

 

CZAS
2×45 min 

Cele zajęć: 

cele ogólne 

  • uczeń dostrzega sensy zawarte w strukturze tekstu, rozpoznaje jego funkcje i środki językowe służące ich realizacji; 
  • poznaje niezbędne fakty z historii, odczytuje rozmaite sensy dzieła, dokonuje interpretacji porównawczej, wykorzystuje różnorodne konteksty kulturowe; 

cele szczegółowe 

  • podsumowanie pracy poświęconej analizie obozowych opowiadań Tadeusza Borowskiego; 
  • ukazanie przenikania i uzupełniania się różnych tekstów kultury (np. szukanie cytatów, podobnych scen) 
  • wykorzystywanie kontekstów filmowych, filozoficznych; 
  • ćwiczy umiejętność analitycznego oglądania filmu i interpretowania jego struktury oraz znaków filmowych; 

Metody pracy:  

heureza, metoda różnych punktów widzenia, burza mózgów 

Materiały dydaktyczne: 

  • rzutnik multimedialny i komputer z dostępem do internetu; 
  • film Leszka Wosiewicza: „Kornblumenblau”; 
  • opowiadania Tadeusza Borowskiego (np.: U nas, w Auschwitzu, Proszę państwa do gazu, dzień na Harmenzach…), 
  • podręcznik do języka polskiego do klasy III (każde wydawnictwo podaje fragmenty Zmierzchu Zachodu Spenglera bądź omawia podstawowe myśli filozofa na temat upadku współczesnej cywilizacji). 
  • https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY 

Pojęcia kluczowe:  

człowiek zlagrowany, cywilizacja, moralność, dobro i zło, kat i ofiara, świadomość szufladkowa 

Przed zajęciami:  

uczniowie zostaną podzieleni na grupy; każda będzie miała za zadanie obejrzeć film Kornblumenblau i przygotować odpowiednie fragmenty do prezentacji na lekcji tak, by zilustrować przygotowany materiał. 

Uwagi:  

zdecydowałam się na samodzielną pracę uczniów w domu, ponieważ projekcja filmu zajęłaby prawie dwie godziny lekcyjne; natomiast prowadzący zajęcia powinien wyznaczyć lidera grupy, który m.in. będzie rozdzielał zadania i pilnował czasu prezentacji (nie dłużej niż 10 min); uczniowie mogą skorzystać ze strony Filmoteki Szkolnej z opcji: udostępnianie filmu; lekcja jest podsumowaniem pracy nad obozowymi opowiadaniami Tadeusza Borowskiego. 

Przebieg zajęć:   

  1. Podział klasy na grupy; każda będzie oddzielnie przygotowywać materiał do prezentacji: (heureza)

I GRUPA (prostaczek w świecie obozów – grupa prezentuje bohatera od chwili, kiedy został aresztowany – uczniowie dzielą jego życie na okresy, np.: inicjacji w obozie, pobytu w szpitalu, pracy w komandzie, opieki kapo, pracy przy obieraniu ziemniaków, kelnerowania, pobytu w bunkrze, wyjścia) ukazuje zmiany zachodzące w jego zachowaniu ( uczniowie obserwują mimikę bohatera, zwracają uwagę na rolę zbliżeń – łzy, uśmiech, szeroko otwarte oczy), przykłady przystosowania się typowe dla człowieka zlagrowanego ( ja nikomu nie szkodzę); uczniowie podejmują do rozważenia kwestię, która pada w filmie: cwaniak czy kretyn; prostaczek? artysta?) 

II GRUPA (obraz więźniów – uczniowie szukają, na ile film jest wierny obrazowi obozów ukazanemu przez Tadeusza Borowskiego (cytat z Proszę państwa… – dopóki trwają transporty, niczego nam nie zabraknie, puff, sala koncertowa, pracownia malarska); ukazują codzienność więźniów ( zabijanie wszy, jedzenie, spanie, choroby, pracę, miłość, ciągłe zagrożenie biciem lub śmiercią…) i ich przystosowanie się oraz tworzenie nowej moralności(np. nie wolno grzebać w koszu na śmieci, zakład o to, ile wytrzyma żydowski skrzypek z Węgier; komentarz o rekordzie zagazowanych ludzi; gwałt na bohaterze, przyjaźń i jej cena); stosunek do innych więźniów, do Niemców – np. ocena więźnia, który na piersi nosił medalion z Hitlerem; zwrócenie uwagi na zacieranie się granicy między więźniem a oprawcą, między katem a ofiarą) 

III GRUPA ( obraz Niemca – różne funkcje, jakie pełnią w obozowej hierarchii – od więźnia po komendanta; świadomość szufladkowa; dobrze wykonywana praca polegająca na zabijaniu – np. scena w bunkrze z komendantem i jego żoną; kompleks pana życia i śmierci – kaprys komendanta, by więźniowi pokazać list z domu; pokaz wieszania więźniów przygotowany dla kobiet niemieckich, Wigilia dla dzieci- komentarz do słów, że wilk i zajączek pogodziły się na Boże Narodzenie; zabawy żołnierzy w jadalni; uczniowie mogą sięgnąć po zdjęcia z albumu nazistów:  https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY, ukazujące ich odpoczynek po pracy w obozie; uczniowie szukają podobnych kreacji w Proszę państwa… i w Dniu na Harmenzach T. Borowskiego) 

IV GRUPA (bada kompozycję filmu, zastanawia się nad jej rolą ( np. zwraca uwagę na filmową klamrę – ekspozycję – narodziny bohatera, jego wychowanie ukazane poprzez cytaty ze starych, czarno-białych filmów; właściwą akcję, do której wklejane są czarno-białe filmy będące ucieczką bohatera od teraźniejszości, snem, po epilog (znów w formie starych klisz – zamknięcie kompozycyjnej klamry); nazywa i funkcjonalizuje znaki filmowe, takie jak: muzyka (np. tytułowa melodia i Kalinka – grana na koniec żołnierzom sowieckim; za każdym razem muzyka pomaga bohaterowi, co nie znaczy, że sztuka łączy ludzi; raczej pokazuje, jak bohater potrafi wykorzystać sztukę, by przetrwać w każdych warunkach; ważna jest także muzyka klasyczna pojawiająca się w akcji właściwej, np. Polonez Chopina czy  nawet bardziej Oda do radości Beethovena – uczniowie mogą zwrócić uwagę na rolę montażu –  równoległego: śmierć w komorze gazowej obok przedstawienia operowego, Marsylianka);  światło (najczęściej przytłumione, ciemne), plany (dominują plany ukazujące całą sylwetkę: pełny, amerykański średni – większość scen rozgrywa się w zamkniętych pomieszczeniach, co wiąże się z przestrzenią zamkniętą obozu; rola detalu, np. łez w oczach bohatera jedzącego cebulę i patrzącego na egzekucję więźniów). 

GRUPA V (nowy wspaniały świat – cywilizacja krematoriów; uczniowie wychodzą od teorii Oswalda Spenglera Zmierzch Zachodu i opinii narratora z opowiadania U nas, w Auschwitzu na temat nowej cywilizacji kształtującej się i przeżywającej swą dekadencję i swój upadek w obozach; zachowania więźniów tworzących nową etykę, obraz zabijanych kur i ryb jako komentarz do tego, co się działo w obozie i po części było akceptowane (?)  przez więźniów; analiza ostatnich scen w obozie – groteskowego przedstawienia z Walkirią w tle z tańczącymi parami żołnierek i więźniów; rola filmów z olimpiady w Berlinie. 

  1. Nauczyciel omawia z każdą grupą zakres pracy, sugeruje kierunek poszukiwań.
  2. Zajęcia właściwe – prezentacja pracy Grup I – V.
  3. Podsumowanie działań:
  • Jak odbieracie świat ukazany przez Borowskiego i Wosiewicza? 
  • Jak oceniacie zachowania bohaterów? 
  • Dlaczego powstają takie teksty? 
  • Czy zgadzacie się z opinią T. Borowskiego na temat naszej cywilizacji? 
  • Jakie znacie inne teksty kultury, w których podobnie postawiony jest problem? (burza mózgów, np.: Jądro ciemnościCzas Apokalipsy, Pan życia i śmierci…) 

Praca domowa:  

Proszę o przygotowanie przykładów oraz przeanalizowanie innych tekstów kultury, które będą podejmowały podobną problematykę (w formie prezentacji, eseju…) 

Załączniki: 

Zdjęcia z albumów nazistów 

https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY 

 

Scenariusz nr 4 

Zakładamy podwaliny jakiejś nowej, potwornej cywilizacji – film Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” komentarzem do opowiadań Tadeusza Borowskiego – Materiały metodyczne 

 

ETAP EDUKACYJNY 

ponadpodstawowa 

 

PRZEDMIOT 

język polski 

 

CZAS 

2×45 min 

Cele zajęć: 

cele ogólne 

  • uczeń dostrzega sensy zawarte w strukturze tekstu, rozpoznaje jego funkcje i środki językowe służące ich realizacji; 
  • poznaje niezbędne fakty z historii, odczytuje rozmaite sensy dzieła, dokonuje interpretacji porównawczej, wykorzystuje różnorodne konteksty kulturowe; 

cele szczegółowe 

  • podsumowanie pracy poświęconej analizie obozowych opowiadań Tadeusza Borowskiego; 
  • ukazanie przenikania i uzupełniania się różnych tekstów kultury ( np. szukanie cytatów, podobnych scen) 
  • wykorzystywanie kontekstów filmowych, filozoficznych; 
  • ćwiczy umiejętność analitycznego oglądania filmu i interpretowania jego struktury oraz znaków filmowych; 

Metody pracy:  

heureza, metoda różnych punktów widzenia, burza mózgów 

Materiały dydaktyczne: 

  • rzutnik multimedialny i komputer z dostępem do internetu; 
  • film Leszka Wosiewicza: „Kornblumenblau”; 
  • opowiadania Tadeusza Borowskiego (np.: U nas, w Auschwitzu, Proszę państwa do gazu, dzień na Harmenzach…), 
  • podręcznik do języka polskiego do klasy III (każde wydawnictwo podaje fragmenty Zmierzchu Zachodu Spenglera bądź omawia podstawowe myśli filozofa na temat upadku współczesnej cywilizacji). 
  • https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY 

Pojęcia kluczowe:  

człowiek zlagrowany, cywilizacja, moralność, dobro i zło, kat i ofiara, świadomość szufladkowa 

Przed zajęciami:  

uczniowie zostaną podzieleni na grupy; każda będzie miała za zadanie obejrzeć film Kornblumenblau i przygotować odpowiednie fragmenty do prezentacji na lekcji tak, by zilustrować przygotowany materiał. 

Uwagi:  

zdecydowałam się na samodzielną pracę uczniów w domu, ponieważ projekcja filmu zajęłaby prawie dwie godziny lekcyjne; natomiast prowadzący zajęcia powinien wyznaczyć lidera grupy, który m.in. będzie rozdzielał zadania i pilnował czasu prezentacji (nie dłużej niż 10 min); uczniowie mogą skorzystać ze strony Filmoteki Szkolnej z opcji: udostępnianie filmu; lekcja jest podsumowaniem pracy nad obozowymi opowiadaniami Tadeusza Borowskiego. 

Przebieg zajęć:   

  1. Podział klasy na grupy; każda będzie oddzielnie przygotowywać materiał do prezentacji: (heureza)

I GRUPA (prostaczek w świecie obozów – grupa prezentuje bohatera od chwili, kiedy został aresztowany – uczniowie dzielą jego życie na okresy, np.: inicjacji w obozie, pobytu w szpitalu, pracy w komandzie, opieki kapo, pracy przy obieraniu ziemniaków, kelnerowania, pobytu w bunkrze, wyjścia) ukazuje zmiany zachodzące w jego zachowaniu ( uczniowie obserwują mimikę bohatera, zwracają uwagę na rolę zbliżeń – łzy, uśmiech, szeroko otwarte oczy), przykłady przystosowania się typowe dla człowieka zlagrowanego ( ja nikomu nie szkodzę); uczniowie podejmują do rozważenia kwestię, która pada w filmie: cwaniak czy kretyn; prostaczek? artysta?) 

II GRUPA (obraz więźniów – uczniowie szukają, na ile film jest wierny obrazowi obozów ukazanemu przez Tadeusza Borowskiego (cytat z Proszę państwa… – dopóki trwają transporty, niczego nam nie zabraknie, puff, sala koncertowa, pracownia malarska); ukazują codzienność więźniów ( zabijanie wszy, jedzenie, spanie, choroby, pracę, miłość, ciągłe zagrożenie biciem lub śmiercią…) i ich przystosowanie się oraz tworzenie nowej moralności(np. nie wolno grzebać w koszu na śmieci, zakład o to, ile wytrzyma żydowski skrzypek z Węgier; komentarz o rekordzie zagazowanych ludzi; gwałt na bohaterze, przyjaźń i jej cena); stosunek do innych więźniów, do Niemców – np. ocena więźnia, który na piersi nosił medalion z Hitlerem; zwrócenie uwagi na zacieranie się granicy między więźniem a oprawcą, między katem a ofiarą) 

III GRUPA ( obraz Niemca – różne funkcje, jakie pełnią w obozowej hierarchii – od więźnia po komendanta; świadomość szufladkowa; dobrze wykonywana praca polegająca na zabijaniu – np. scena w bunkrze z komendantem i jego żoną; kompleks pana życia i śmierci – kaprys komendanta, by więźniowi pokazać list z domu; pokaz wieszania więźniów przygotowany dla kobiet niemieckich, Wigilia dla dzieci- komentarz do słów, że wilk i zajączek pogodziły się na Boże Narodzenie; zabawy żołnierzy w jadalni; uczniowie mogą sięgnąć po zdjęcia z albumu nazistów:  https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY, ukazujące ich odpoczynek po pracy w obozie; uczniowie szukają podobnych kreacji w Proszę państwa… i w Dniu na Harmenzach T. Borowskiego) 

IV GRUPA (bada kompozycję filmu, zastanawia się nad jej rolą ( np. zwraca uwagę na filmową klamrę – ekspozycję – narodziny bohatera, jego wychowanie ukazane poprzez cytaty ze starych, czarno-białych filmów; właściwą akcję, do której wklejane są czarno-białe filmy będące ucieczką bohatera od teraźniejszości, snem, po epilog (znów w formie starych klisz – zamknięcie kompozycyjnej klamry); nazywa i funkcjonalizuje znaki filmowe, takie jak: muzyka (np. tytułowa melodia i Kalinka – grana na koniec żołnierzom sowieckim; za każdym razem muzyka pomaga bohaterowi, co nie znaczy, że sztuka łączy ludzi; raczej pokazuje, jak bohater potrafi wykorzystać sztukę, by przetrwać w każdych warunkach; ważna jest także muzyka klasyczna pojawiająca się w akcji właściwej, np. Polonez Chopina czy  nawet bardziej Oda do radości Beethovena – uczniowie mogą zwrócić uwagę na rolę montażu –  równoległego: śmierć w komorze gazowej obok przedstawienia operowego, Marsylianka);  światło (najczęściej przytłumione, ciemne), plany (dominują plany ukazujące całą sylwetkę: pełny, amerykański średni – większość scen rozgrywa się w zamkniętych pomieszczeniach, co wiąże się z przestrzenią zamkniętą obozu; rola detalu, np. łez w oczach bohatera jedzącego cebulę i patrzącego na egzekucję więźniów). 

GRUPA V (nowy wspaniały świat – cywilizacja krematoriów; uczniowie wychodzą od teorii Oswalda Spenglera Zmierzch Zachodu i opinii narratora z opowiadania U nas, w Auschwitzu na temat nowej cywilizacji kształtującej się i przeżywającej swą dekadencję i swój upadek w obozach; zachowania więźniów tworzących nową etykę, obraz zabijanych kur i ryb jako komentarz do tego, co się działo w obozie i po części było akceptowane (?)  przez więźniów; analiza ostatnich scen w obozie – groteskowego przedstawienia z Walkirią w tle z tańczącymi parami żołnierek i więźniów; rola filmów z olimpiady w Berlinie. 

  1. Nauczyciel omawia z każdą grupą zakres pracy, sugeruje kierunek poszukiwań.
  2. Zajęcia właściwe – prezentacja pracy Grup I – V.
  3. Podsumowanie działań:
  • Jak odbieracie świat ukazany przez Borowskiego i Wosiewicza? 
  • Jak oceniacie zachowania bohaterów? 
  • Dlaczego powstają takie teksty? 
  • Czy zgadzacie się z opinią T. Borowskiego na temat naszej cywilizacji? 
  • Jakie znacie inne teksty kultury, w których podobnie postawiony jest problem? (burza mózgów, np.: Jądro ciemnościCzas Apokalipsy, Pan życia i śmierci…) 

Praca domowa:  

Proszę o przygotowanie przykładów oraz przeanalizowanie innych tekstów kultury, które będą podejmowały podobną problematykę (w formie prezentacji, eseju…) 

Załączniki: 

Zdjęcia z albumów nazistów 

https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY 

 

Zagadnienia do dyskusji 

  • Mechanizmy zniewalania człowieka przez system totalitarny – W jaki sposób kształtowany jest człowiek zlagrowany? Jak powstaje społeczeństwo zuniformizowane? Jak działają mechanizmy podporządkowujące jednostkę kolektywowi? W jaki sposób w systemach totalitarnych człowiek pozbawiony zostaje odpowiedzialności za siebie? Jakie konsekwencje niesie ze sobą zniewolenie intelektualne i duchowe? Kim dziś jest homo sovieticus? 
  • Kult władzy i kult jednostki w systemach totalitarnych – punktem wyjścia do dyskusji może być sytuacja całkowitego podporządkowania więźnia obozowemu nadzorcy w Kornblumenblau i walka o władzę na podwórku w Niedzielnych igraszkach. Jak manifestował się kult jednostki w komunizmie? Jak silnie zhierarchizowane społeczeństwo podtrzymuje kult władzy?   
  • Stalinizm w polskim filmie i literaturze rozrachunkowej – punktem wyjścia do dyskusji jest historyczne tło zdarzeń w filmie Roberta Glińskiego Niedzielne igraszki. Przykładowe konteksty: twórczość Marka Hłaski, Zły Leopolda Tyrmanda, kino rozrachunkowe, np. Dreszcze Wojciecha Marczewskiego, Przesłuchanie Ryszarda Bugajskiego, Matka Królów Janusza Zaorskiego, Nadzór Wiesława Saniewskiego. 
  • Sytuacja artysty i znaczenie sztuki w totalitaryzmie – Czy sztuka może mieć moc ocalającą? Czy w systemie totalitarnym działalność artystyczna staje się enklawą wolności? A z drugiej strony: W jaki sposób władza totalna dokonuje upolitycznienia sztuki? Jakie funkcje służebne pełniła kultura i sztuka w nazizmie i komunizmie? Jak zniewolenie totalitaryzmem wpłynęło na kulturę europejską? 
  • Obcy w społeczeństwie – punktem wyjścia dyskusji jest sytuacja dwóch bohaterek filmu Roberta Glińskiego Niedzielne igraszki – Starej Blachy i dziewczynki, która z boku obserwuje zabawy dzieci, a która w końcu pada ich ofiarą. Wiąże się ona bezpośrednio z zagadnieniem tolerancji. Co staje się podstawą wykluczenia? Jak rodzi się nienawiść w stosunku do odmienności? Jak odmienność postrzegana jest przez władzę w systemie totalitarnym? Jakie miejsce wyznaczono Innemu w zuniformizowanym społeczeństwie? 

CZAS  90 minut (w zależności od wybranych segmentów filmu) 

„My, wydrążeni ludzie
My, chochołowi ludzie
Razem się kołyszemy
Głowy napełnia nam słoma
Nie znaczy nic nasza mowa
Kiedy do siebie szepczemy
(…) 

Kształty bez formy, cienie bez barwy
Siła odjęta, gesty bez ruchu”[1]. 

Cele zajęć:
 

cel ogólny 

Poznawanie, poprzez krytyczną analizę i interpretację postaw i zachowań, zmian etycznych i moralnych, jakie dokonują się w człowieku w systemie totalitarnego zniewolenia. 

cele szczegółowe 

  • kształtowanie i doskonalenie kompetencji ukierunkowanej pracy z tekstem filmowym, tekstem literackim i publicystycznym; 
  • opisywanie, analizowanie i interpretowanie komponentów świata przedstawionego w dziele filmowym; 
  • analizowanie, charakteryzowanie i wartościowanie postaw i zachowań filmowych bohaterów (jako grupy społecznej i jako jednostki); 
  • dostrzeganie w tekstach kultury (w tym w tekście filmowym) uniwersalnych, ponadczasowych i archetypicznych motywów kulturowych; 
  • doskonalenie umiejętności pracy metodami aktywnymi. 

Metody pracy:  

odwrócona lekcja, praca w grupach, praca indywidualna, praca z tekstem filmowym, praca z tekstem literackim, praca z tekstem publicystycznym, burza mózgów, dyskusja ukierunkowana. 

Materiały dydaktyczne: 

  • film „Kornblumenblau” Leszka Wosiewicza; 
  • karty pracy z filmem; instrukcja pracy z filmem; 
  • materiały pomocnicze do pracy z filmem; 
  • „Wobec totalitaryzmu”, Broszura nr 30 Filmoteki Szkolnej; artykuły w czasopiśmie „Kino” (zakładka: „Materiały dodatkowe” w „Nasze lekcje”: lekcja nr 30 „Wobec totalitaryzmu” – strona Filmoteki Szkolnej); 
  • wiersz Thomasa Stearnsa Eliota „Wydrążeni ludzie”; 
  • dokument filmowy „Wobec totalitaryzmu” w reżyserii Oleksandera Pozdnyakova; 
  • fragmenty wybranych opowiadań Tadeusza Borowskiego; 
  • wybrane fragmenty książki Kazimierza Tymińskiego „Uspokoić sen” 

Film jest podmiotem lekcji. Może też być wspomagającym tekstem kultury (w zależności od koncepcji metodycznej nauczyciela realizującego zajęcia edukacyjne w oparciu o przedmiotowe opracowanie metodyczne). 

Pojęcia kluczowe:  

obóz koncentracyjny Auschwitz – Birkenau, więzień obozu koncentracyjnego, komponenty świata przedstawionego w filmie, sztuka, artysta, fizjologia, konformizm, człowiek zlagrowany, katharsis, segmentacja filmu, segmenty filmu, pars pro toto, państwo totalitarne, totalitaryzm, czasoprzestrzeń zniewolenia, społeczność zamknięta, everyman, CV-dossier filmowego bohatera, casus bohatera, ludzie bez twarzy, wydrążeni ludzie, człowiek odhumanizowany, motyw filmowy, grać, muzyk, muzyka. 

Przed zajęciami:  

Uczniowie przed zajęciami: 

  • zapoznają się z opisem filmu „Kornblumenblau”, znajdującym się na stronie internetowej „Filmoteki Szkolnej”; 
  • zaznajamiają się z informacjami na temat obozu koncentracyjnego Auschwitz – Birkenau, warunków życia więźniów w obozie i ich Zagłady, odwiedzając w tym celu ze stronę internetową: Miejsce Pamięci i Muzeum Auschwitz – Birkenau (zakładka: Historia): http://pl.auschwitz.org/h; 
  • oglądają film „Kornblumenblau”, korzystając z filmu udostępnionego im przez nauczyciela na stronie internetowej Filmoteki Szkolnej; 
  • podczas oglądania filmu w sposób szczególny zwracają uwagę na następujące komponenty świata przedstawionego w filmie: filmową czasoprzestrzeń, filmowych bohaterów (grupa więźniów), filmowego bohatera (głównego bohatera filmu) – ukierunkowany odbiór tekstu filmowego. 

Uwagi: 

Praca z filmem Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” została zaprojektowana metodycznie w oparciu o zasadę „segmentacji tekstu filmowego”, co pozwala nauczycielowi przedmiotowe opracowanie modelować według konkretnych potrzeb edukacyjnych, dokonując autorskich adaptacji kolejnych (lub wybranych segmentów) filmu. Skutkuje to tym, że zajęcia z filmem „Kornblumenblau” można traktować jako lekcje autonomiczne czy też jako zajęcia uzupełniające/ dopełniające, realizowane w oparciu o teksty literackie zagadnienie i pozwalające na budowanie kontekstów analityczno – interpretacyjnych tekstów kultury czy też kulturowych toposów. 

Na zajęciach z filmem Wosiewicza proponuje się pracę z tekstami literackimi, które bądź wpisują się w przewodni motyw metodycznych zajęć (wybrane opowiadania Borowskiego), bądź jest pierwowzorem literackim adaptowanym przez film (scenariusz do filmu „Kornblumenblau” został napisany na podstawie wspomnień Kazimierza Tymińskiego „Uspokoić sen”), bądź też stwarzają możliwości na poszukiwanie paralelizmów tematycznych/ problemowych między tekstem filmowym a tekstem poetyckim (wiersz T. S. Eliota „Wydrążeni ludzie”), czy też snucia analogii i wskazywania różnych oblicz totalitaryzmu (dokument filmowy „Wobec totalitaryzmu” wyreżyserowany przez Oleksandra Pozdnyakova). 

Wskazane w niniejszym scenariuszu segmenty tekstu filmowego, poddane działaniom analityczno – interpretacyjnym, nie wyczerpują dalszej segmentacji filmu Wosiewicza. 

Warto byłoby również poprowadzić zajęcia edukacyjne, omawiając kolejne segmenty filmu „Kornblumenblau”: 

  • Filmowa sztuka opowiadania o obozie koncentracyjnym w Auschwitz, kiedy: „literatura, jest zapisem myśli, film zaś obrazem zewnętrzności”[2]. Filmowy eksperyment. 
  • Kiedy okrucieństwo i kicz spotykają się ze sztuką o obozie koncentracyjnym w Auschwitz… Kreacja filmowego świata. 

Przebieg zajęć: 

Segmentacja filmu Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” 

Pierwszy segment filmu. Uczucia, refleksje i pytania po odbiorze filmu. Katharsis. 

  1. Poproś uczniów, by podzielili się na forum klasy swoimi emocjami, uczuciami, uwagami, refleksjami i ocenami, będącymi wynikiem indywidualnego/ intymnego odbioru przez nich filmu „Kornblumenblau”, a także zdefiniowali pytania, które wynikają zarówno z odbioru tekstu filmowego na poziomie dosłownym, jak i na poziomie przenośnym.
    Zapisz na tablicy hasła:
    „Filmowe emocje/ uczucia” „Filmowe uwagi/ refleksje” „Filmowe pytania”, 
    a następnie zanotuj wypowiedzi uczniów, informując ich, że w czasie lekcji, podczas pracy z filmem i nad filmem Wosiewicza wypracują odpowiedzi na niejasności/ wątpliwości/ pytania związane z przedmiotowym filmem. 
  1. Poinformuj uczniów o celach lekcji języka polskiego poświęconych ukierunkowanej analizie i interpretacji filmu „Kornblumenblau”, a także o aktywnych metodach pracy.
    Drugi segment filmu. Filmowa przestrzeń – czasoprzestrzeń zniewolenia: obóz koncentracyjny w Auschwitz. 
  1. Zakomunikuj uczniom, że ich najbliższe działania będą analizą, interpretacją, opisem i oceną trzech komponentów świata w filmie przedstawionego: filmowej czasoprzestrzeni, filmowych bohaterów (grupa więźniów), filmowego bohatera (głównego bohatera filmu). 
  1. Poinformuj uczniów, że pierwszym komponentem filmowym, który zanalizują i zinterpretują, a następnie dokonają jego krytycznego opisu będzie filmowa czasoprzestrzeń obozu koncentracyjnego. 
  1. Podziel uczniów na grupy, rozdaj im Kartę pracy nr 1 (załącznik nr 1), objaśnij zarówno cel ich pracy, jak i instrukcję ich pracy. 
  1. Poproś przedstawicieli poszczególnych zespołów uczniowskich o przedstawienie wyników pracy grupowej. Podsumowując wypowiedzi uczniów, zwróć ich uwagę, że ukazany w filmie obóz koncentracyjny jest pars pro toto państwa totalitarnego.
    Trzeci segment filmu. Filmowa bohaterowie – społeczność zamknięta więźniowie: obozu koncentracyjnego w Auschwitz. 
  1. Poinformuj uczniów, że celem ich kolejnego działania będzie opracowanie obrazu więźniów oświęcimskiego obozu poprzez dokonanie analizy i interpretacji tego zagadnienia, a następnie zredagowanie krytycznego artykułu hasłowego do hasła: „Więźniowie obozu koncentracyjnego Auschwitz – Birkenau” w oparciu o Instrukcję pracy, którą uczniom objaśnij (załącznik nr 2). 
  1. Poproś, aby przedstawiciele kolejnych grup przeczytali swoje notki encyklopedyczne dotyczące opracowywanego zagadnienia. Podsumuj ten etap pracy, przywołując fragment Broszury nr 30 Filmoteki Szkolnej” –  „Wobec totalitaryzmu” – Materiał pomocniczy nr 1(załącznik nr 3) i poproś uczniów, by odnieśli ten tekst zarówno do filmu, jak i efektów swojej pracy (budowanie kontekstu interpretacyjnego).
    Czwarty segment filmu. Filmowy bohater – everyman w obozie koncentracyjnym w Auschwitz. 
  1. Powiadom uczniów, iż obecnie poddadzą analizie postać głównego bohatera filmu „Kornblumenblau”, gromadząc informacje na jego temat, opracowując jego CV – dossier, a następnie na podstawie interpretacji jego różnych zachowań w obozie koncentracyjnym, a także relacji z więźniami i Niemcami dokonają oceny tej filmowej postaci. Rozdaj każdej z grup Kartę pracy nr 2 (załącznik nr 4), polecając wykonanie zadania według instrukcji pracy w niej zawartej. 
  1. Poproś przedstawicieli poszczególnych grup o przedstawienie informacji o filmowym bohaterze, a pozostałych uczniów o uzupełnianie i wzbogacania opracowanych przez nich bazy danych. Tym sposobem zostaje opracowana klasowa Karta pracy o bohaterze filmu. 
  1. Zapisz na tablicy następujący dialog filmowych bohaterów:
     
  1. „- Kornblumenblau… Ciekawa historia. Cwaniak czy kretyn? Jak to jest? – Ja tylko znam kilka instrumentów i mam dobrą pamięć muzyczną. – Gruby cwaniak. Brawo kretynie!”[3] 
  1. i poproś uczniów, aby pracując w parach, przywołali po trzy argumenty potwierdzające tezy:
    Teza I. Gruby cwaniak.
    Teza II. Brawo kretynie!
    a następnie spróbowali odpowiedzieć na pytanie, które zadaje Wilczyńskiemu Moskwa:
    „Jak to jest?” Warto również postawić kolejne pytania: Kim jest Tadeusz Wilczyński” Jakie motywy nim kierują, by tak trwać, by mimo wszystko przetrwać? Jaki jest jego casus? (konieczne jest wprowadzenie i objaśnienie pojęcia „everyman”). Swobodne, ale ukierunkowane wypowiedzi uczniów. Możliwa ukierunkowana dyskusja.
    Piąty segment filmu. Filmowa opowieść o „małych ludziach, ludziach bez twarzy”[4] w obozie koncentracyjnym w Auschwitz. 
  1. Zapisz na tablicy pierwszą część tematu lekcji: Gram i „gram”, więc… przeżyję obóz koncentracyjny… Z kolei dopisz słowa Wilczyńskiego: „Ja naprawdę umiem zagrać wszystko” i poproś uczniów, by odnieśli się do wieloznaczności wyrazu „gram”, analizując jego znaczenie dosłowne i przenośne w odwołaniu do głównego bohatera filmu i jego gry i „gry”. 
  1. Wprowadź pojęcie „człowieka złagrowanego/ zlagrowanego”, „człowieka odhumanizowanego”. Rozdaj uczniom Materiał pomocniczy nr 2 (załącznik nr 5) i poproś ich o uważną lekturę otrzymanych tekstów, a następnie poleć im, by pracując w grupach, nawiązując do filmowego bohatera, opracowali portret więźnia – człowieka, który chce przeżyć za wszelką cenę. Rozdaj uczniom temat pracy:
    „Znajdź sobie coś i spróbuj przeżyć”[5]. Instynkt trwania i przetrwania wbrew sobie, wbrew wszystkiemu, czyli o cenie przeżycia tych, którzy ocaleli. Literacki szkic „ludzi bez twarzy”. 
  1. Poproś przedstawicieli kolejnych zespołów uczniów o odczytanie opracowanych przez nich literackich szkiców, a następnie podsumuj ten segment pracy nad filmem, wprowadzając pojęcie: „konformizmu” i poleć uczniom, by zdefiniowali przedmiotowe pojęcie, wpisując je w konformistyczne postawy filmowych „ludzi bez twarzy”. Wskazane jest przeprowadzenie ćwiczeń leksykalno-słownikowych z hasłem: „konformizm”.
    Szósty segment filmu. Filmowa opowieść o tym, jak być artystą i uprawiać sztukę w obozie koncentracyjnym w Auschwitz. Związek sztuki z fizjologią. 
  1. Poinformuj uczniów, że kolejnym zadaniem pracy z filmem Wosiewicza będzie analiza postawy artystów i roli sztuki w obozie koncentracyjnym w Auschwitz. 
  1. Podziel klasę na dwie grupy (w obrębie każdej utwórz podgrupy), z których jedna grupa zgromadzi i opracuje informacje o artystach w obozie koncentracyjnym w Auschwitz, dokonując analizy tych filmowych scen, sekwencji, gdzie filmowy motyw artysty jest pokazany; druga z grup natomiast zgromadzi i opracuje informacje o formach uprawianej w obozie koncentracyjnym w Auschwitz sztuki pokazanych w filmie, przywołując te obrazy filmowe, w których motyw sztuki jest realizowany. Opracowany materiał uczniowie wpisują do Karty pracy nr 3 (załącznik nr 6). 
  1. Poproś, aby w obrębie każdej z grup tematycznych podgrupy skonfrontowały opracowany przez siebie filmowy motyw, wypracowując wspólny syntetyczny obraz analizowanego zagadnienia.  Przedstawiciel każdej z grup tematycznych przedstawia opracowany przez zespół filmowy motyw. 
  1. Zapisz na tablicy frazę – wypowiedź jednego z artystów w obozie koncentracyjnym w Auschwitz i poproś uczniów o przedstawienie propozycji interpretacji tych słów w kontekście analizowanych filmowych motywów:
    „Wobec tych wszystkich biedaków, którzy tysiącami codziennie i bez przerwy idą z rampy prosto do pieca, my jesteśmy karaluchami w złotych pancerzach”.
    Swobodne, lecz ukierunkowane wypowiedzi uczniów. Możliwa dyskusja. 
  1. Postaw pytania: Dlaczego artyści uprawiali swą sztukę obozie koncentracyjnym w Auschwitz? Co nimi kierowało? Jakie były motywy ich postępowania? Co było ich wewnętrznym imperatywem, który kazał im wobec wszechobecnych brzydoty i zła, tworzyć piękno i dobro, kreując sztukę? Swobodne, lecz ukierunkowane wypowiedzi uczniów. Może dyskusja ukierunkowana. 
  1. Zapisz na tablicy drugą część tematu lekcji: … o związku między sztuką i fizjologią w filmie Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” i rozdaj uczniom Materiał pomocniczy nr 3 (załącznik nr 7), polecając im, aby podczas uważnej lektury fragmentu eseju Mirosława Przylipiaka „Nędza sztuki”[6], wypisali z tekstu te frazy, które ilustrują związek sztuki uprawianej w obozie koncentracyjnym w Auschwitz z fizjologią człowieka. Dyskusja wokół przedmiotowego zagadnienia zainspirowana artykułem M. Przylipiaka.
    Siódmy segment filmu. Konteksty, interpretacje, motywy zainspirowane filmem „Kornblumenblau”. Domknięcia i dopełnienia filmowego tekstu. Ewaluacja zajęć. 
  1. Przeczytaj wiersz (jego fragment) Thomasa Stearnsa Eliota, „Wydrążeni ludzie”, będący mottem zajęć z filmem Leszka Wosiewicza i poleć uczniom, aby wskazali paralelę między filmowymi „ludźmi bez twarzy”, a „wydrążonymi ludźmi” z wiersza poety. Analiza porównawcza tekstu filmowego i tekstu poetyckiego. Budowanie kontekstu interpretacyjnego między różnymi tekstami kultury. Ewaluacja. 
  1. Pokaż uczniom kreacyjny dokument filmowy pt. „Wobec totalitaryzmu” w reżyserii  Oleksandra Pozdnyakova[7] i poleć im wskazanie analogii i różnic między filmowym motywem totalitaryzmu ukazanym w poznanych tekstach filmowych. Budowanie motywu kulturowego – motywu totalitaryzmu w literaturze i w filmie. Ewaluacja 

W czasie zajęć i po ich zakończeniu uczeń powinien być oceniony za aktywną, otwartą i poszukująca postawę wobec działań podejmowanych przez niego. Ocenić należy jego pracę w zespole i na rzecz zespołu, a także pracę indywidualną. 

Dokonując oceny pracy ucznia, należy także kierować się jego kompetencjami analityczno – interpretacyjnymi różnych tekstów kultury. 

Wnioski: 

  1. Praca z filmem Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” pozwala dostrzec w dziele filmowym jego treść/ temat filmu, problematykę w filmie wyrażoną, a także jego wymiar aksjologiczny. Tematy zaproponowane do realizacji skłaniają również do pracy nad poetyką filmowego obrazu, nad formułą jego kreacji. 
  1. „Kornblumenblau” jest filmem, który nie wpisuje się w polską tradycję literacko – filmową opisującą obóz koncentracyjny i więźniów w obozie koncentracyjnym, gdyż zaprzecza obowiązującej schematycznej wykładni ikonografii opisywania obozowej rzeczywistości i jej percepcji  przez odbiorcę. Film odrzuca tendencję heroiczną obowiązującą w kinematografii obozowej na rzecz tendencji darwinistycznej – walki o przetrwanie (rozróżnienie to wprowadza Mirosław Przylipiak w swoim autorskim Komentarzu „Wobec totalitaryzmu”). 
  1. Film „Kornblumenblau” jest egzemplifikacją systemu totalitarnego, gdyż będąc równocześnie metaforą i parabolą, jest jednocześnie moralitetem, wpisując się w tym samym w przestrzeń kulturowego toposu zniewolenia jednostki w „sytuacji granicznej” (określenie Karla Jaspersa). 

Praca domowa: 

Mottem filmowego obrazu Leszka Wosiewicza pt. „Kornblumenblau” są słowa Montaigne’a: 

„Większość naszych zatrudnień jest komediowej natury. Trzeba odgrywać przystojnie swe role, ale z maski i pozoru nie trzeba czynić rzeczywistej istoty…”. 

Jak rozumiesz myśl francuskiego pisarza i filozofa doby renesansu? Dokonaj jej analizy i interpretacji w kontekście filmu „Kornblumenblau” (pomocna w zadaniu będzie lektura artykułu Mirosława Przylipiaka, Nędza sztuki”: http://filmotekaszkolna.pl/dla-nauczycieli/materialy-filmoznawcze/nedza-sztuki). 

Tekst argumentacyjny. Rozprawka. 

Bibliografia: 

 

Scenariusz nr 2 

„Jesteś uszkodzony, musisz być zniszczony” czyli o dziecięcych niedzielnych igraszkach w świetle filmu Roberta Glińskiego – Materiały metodyczne 

Ewa Klonowska 

 

ETAP EDUKACYJNY 

Ponadpodstawowa 

 

PRZEDMIOT 

język polski, wiedza o społeczeństwie 

 

CZAS 

2 godziny lekcyjne (bez projekcji filmu) 

Pytanie kluczowe:  

  • Jak system totalitarny wpływa na życie ludzi? 

Cele zajęć 

Po zajęciach uczeń będzie umiał: 

  • wyjaśnić pojęcie totalitaryzmu powiedzieć, jak wyglądał w Polsce stalinizm i jaki miał wpływ na życie codzienne 
  • ocenić postępowanie bohaterów filmu 
  • analizować i interpretować wybrane fragmenty dzieła filmowego 
  • formułować wnioski związane z omawianym tematem 

Metody pracy:  

praca w grupach, praca w parach, dyskusja, burza pytań, elementy heurezy, rozmowa nauczająca 

Materiały dydaktyczne: 

film Roberta Glińskiego „Niedzielne igraszki” materiały pomocnicze 1-2 (karty pracy do ukierunkowanego oglądu) arkusze papieru, mazaki,fotosy z filmu artykuł na temat okresu stalinowskiego Polska Kronika Filmowa 

Słowa kluczowe:  

totalitaryzm, zniewolenie, zarażenie złem, ideologia, alegoria, czołówka, forma filmu, język filmu 

Uwagi: 

Na tydzień przed lekcjami poproś uczniów, aby opracowali informacje na temat okresu stalinowskiego w Polsce. Poproś też, aby obejrzeli Polską Kronikę Filmową zrealizowaną po śmierci Stalina http://www.repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/7434. Ochotnik niech przygotuje informacje na temat totalitaryzmu. Poinformuj uczniów, że na kolejnych lekcjach będą się zastanawiali nad totalitaryzmem w kontekście filmu Roberta Glińskiego „Niedzielne igraszki”. 

Przebieg zajęć: 

  1. Rozpocznij lekcje prosząc uczniów o krótkie wypowiedzi dotyczące odbioru filmu. Zapytaj, jakie uczucia towarzyszyły im w trakcie projekcji? 
  1. Podaj uczniom wiadomości dotyczące filmu (znajdziesz je na stronie www.filmotekaszkolna.pl i www.filmpolski.pl). Uwzględnij: datę powstania, kłopoty z rozpowszechnianiem, debiut Glińskiego, Studio Karola Irzykowskiego, konteksty filmowe (np. „Przesłuchanie”). 
  1. Odwołaj się do zadań zaproponowanych uczniom przed lekcjami. Poproś ochotnika o zaprezentowanie problemu totalitaryzmu. Przejdź do zadania, w którym uczniowie mieli opracować informacje na temat okresu stalinowskiego w Polsce. Poproś uczniów, aby krótko w parach przedyskutowali najważniejsze aspekty życia w Polsce tego okresu. Następnie zaproponuj, aby chętni uczniowie przedstawili wnioski na forum klasy, w razie potrzeby uzupełnij informacje. 
  1. Napisz temat na tablicy, wyjaśniając pochodzenie cytatu (słowa jednego z bohaterów w czasie zabawy w pomniki). Zapowiedz uczniom, że na lekcjach będą się przyglądać zachowaniom i postawom bohaterów wynikającym z czasów, w których żyją. Podaj uczniom cele lekcji i zapisz pytanie kluczowe: Jak system totalitarny wpływa na życie ludzi? 
  1. Zbierz podstawowe informacje dotyczące miejsca, czasu i akcji filmu. Zwróć uczniom uwagę na czołówkę, która wprowadza widza w problematykę filmu (słowa: „umarł, nie żyje”, figurkę Matki Boskiej). Odwołaj się do obejrzanej w ramach przygotowania do lekcji Polskiej Kroniki Filmowej. Skieruj uwagę uczniów na miejsce, w którym toczy się akcja: zamkniętą przestrzeń podwórka (Dziewczynka kredą obrysowuje granicę świata), tunel jako łącznik i wizualne atrybuty świata zewnętrznego (komunistyczne hasło, czarny samochód, portret Stalina). Zapytaj, co daje wprowadzenie zasady trzech jedności? 
  1. Następnie poproś o scharakteryzowanie trójki bohaterów filmu na podstawie kart pracy (materiał pomocniczy nr 1). Uczniowie dobierają się w grupy w zależności od przydzielonego bohatera (Józek, Rychu, Dziewczynka), ich zadaniem jest przedyskutowanie zapisanych informacji i uzupełnienie braków. Wyniki swojej pracy prezentują na forum klasy. Członkowie pozostałych grup mogą dodać własne spostrzeżenia. Podsumowując tę część lekcji, zapytaj uczniów, co łączy a co dzieli bohaterów filmu? Zwróć uwagę na podobieństwo Józka i Rycha oraz inność, odrębność Dziewczynki. Poprowadź rozmowę w taki sposób, aby uczniowie powiedzieli, że jako jedyna reprezentuje wrażliwość, czułość, dobroć. 
  1. Zapowiedz uczniom, że będą się zastanawiać nad przedstawionym w filmie światem dorosłych i światem dzieci. Podziel klasę na cztery grupy (grupy 1 i 2 opisują świat dzieci, grupy 3 i 4 świat dorosłych). Rozdaj kartki z pytaniami pomocniczymi (materiał pomocniczy nr 2), poproś, aby wypracowane odpowiedzi zapisywali na arkuszach a następnie zaprezentowali całej klasie. Przedyskutujcie opisane cechy obu grup. Podsumuj we wnioskach, że dorośli nie przekazują dzieciom żadnych wartości, są skupieni na sobie, ogarnięci strachem lub zdeprawowani władzą, dzieci zaś bezwiednie naśladują ich zachowania (oszustwo, przekupstwo, nietolerancję, wyzysk, spryt, okrucieństwo…) 
  1. Powróć do cytatu z filmu będącego tematem lekcji. Przypomnijcie kto i w jakich okolicznościach wypowiada tę kwestię. Zaproponuj uczniom „burzę pytań” – poproś o zadawanie pytań wiążących się z cytatem (np. kto „jest uszkodzony”? dlaczego? przez kogo? co oznacza „uszkodzony”? od kiedy itp). Pytania mogą być konkretne i abstrakcyjne. Wszystkie pytania zapisuj na tablicy. 
  1. Zaprezentuj końcowy fragment filmu, w którym dzieci dokonują linczu na Dziewczynce. Poproś o interpretację tej sceny w kontekście cytatu oraz zapisanych wcześniej pytań. Zainicjuj dyskusję: dlaczego dochodzi do tragedii, kto ponosi za nią winę? We wnioskach końcowych zwróć uwagę na to, że system „uszkadza”, niszczy ludzi, zarówno tych, którzy mu się poddają jak i nieprzystosowanych. W filmie Glińskiego ofiarami są wszyscy mieszkańcy kamienicy (rodzice, ich dzieci, „wariatka” i Dziewczynka). Przejdź do uogólnienia: w okresie stalinizmu zniszczony został świat wartości, dawne oparte na religii przestały istnieć, pozostały tylko nic nie znaczące rytuały (np. niedzielne chodzenie do kościoła). Dzieci widzą fałsz, strach, wykorzystywanie siły i władzy, na których opiera się świat dorosłych i przenoszą te „antywartości” do swoich zabaw. Zwróć uwagę uczniów, że znamienne jest, iż w końcowej scenie kolejne roczniki maluchów dublują negatywne zachowania starszych.  
  1. Zapytaj uczniów, w jaki sposób historia jest opowiedziana, czyli o język filmu. Przypomnij zastosowaną zasadę trzech jedności zbliżającą film do klasycznej poetyki. Wprowadź pojęcie metafory, alegorii – film na przykładzie mikrospołeczności podwórka opowiada historię zniewolonego społeczeństwa, odsłania gorzką prawdę o systemie totalitarnym. Pokazuje świat, w którym wszystkie zachowania podlegają kontroli, zostają zniszczone więzi społeczne, a w relacjach międzyludzkich dominuje lęk i postawy konformistyczne. Zaprezentuj fotosy z filmu przedstawiające Józka wyolbrzymionego ujęciem kamery od dołu, przypomnij środki filmowe użyte w scenie linczu (ujęcie z góry, z dołu, wielokrotne przenikanie), czy w scenie ucieczki Dziewczynki (montaż, różnorodność planów). Zapytaj jak użyte środki wzmacniają wymowę filmu? 
  1. Na zakończenie lekcji podsumuj aktywność uczniów i podziękuj za zaangażowanie. Poproś, aby na kartkach samoprzylepnych w jednym zdaniu napisali, co wynieśli z lekcji. Uczniowie przyklejają kartki na tablicy, przeczytaj je i skomentuj. 

Zadanie domowe 

Poproś uczniów o napisanie pracy na temat „Jak system totalitarny wpływa na życie ludzi?” 

Materiał pomocniczy Nr 1 

Grupa 1 JÓZEK 

W trakcie oglądania filmu zwróć szczególną uwagę na postać Józka 

(pytania pomocnicze) 

gdzie mieszka, kim są rodzice, jak jest ubrany, jak wygląda co motywuje jego działania jakie znaczenie mają dla niego medale jak funkcjonuje w grupie jak zachowuje się w stosunku do Rycha i do Dziewczynki, z czego wynika to zachowanie jak zachowuje się w kontaktach z dorosłymi (przybyłymi urzędnikami, funkcjonariuszami SB) 

Spostrzeżenia zanotuj. 

Grupa 2 RYCHU 

W trakcie oglądania filmu zwróć szczególną uwagę na postać Rycha 

(pytania pomocnicze) 

  • gdzie mieszka, kim są rodzice, jak jest ubrany, jak wygląda 
  • co motywuje jego działania 
  • jakie znaczenie mają dla niego medale 
  • jak funkcjonuje w grupie 
  • jak zachowuje się w stosunku do Józka, innych kolegów i do Dziewczynki, z czego wynika to zachowanie 
  • jak zachowuje się w kontaktach z dorosłymi (rodzicami, przybyłymi urzędnikami) 

Spostrzeżenia zanotuj. 

Grupa 3 DZIEWCZYNKA 

W trakcie oglądania filmu zwróć szczególną uwagę na postać Dziewczynki 

(pytania pomocnicze) 

  • gdzie przebywa, kim są rodzice, jak jest ubrana, jak wygląda 
  • co motywuje jej działania 
  • czym jest dla niej kotek 
  • jak funkcjonuje w grupie 
  • jak zachowuje się w stosunku do innych dzieci, z czego wynika to zachowanie 
  • jak zachowuje się w kontaktach z dorosłymi (matką) 

Spostrzeżenia zanotuj. 

Materiał pomocniczy Nr 2 

Świat dzieci (Grupy I, II) 

pytania pomocnicze: 

  • w co bawią się dzieci, które zabawy są związane z wojną, które z czasami stalinowskimi a które są charakterystyczne dla wieku dziecięcego? 
  • jakie cechy ujawniają dziecięce zabawy 
  • jaki jest stosunek dzieci do dorosłych: rodziców, psychicznie chorej kobiety, przybyłych urzędników i funkcjonariuszy SB? 
  • w jaki sposób opowiadają o Stalinie i jego śmierci? 
  • czy Dziewczynka jest w grupie czy poza nią, dlaczego? 
  • czy wiara i Bóg są obecne w ich życiu? 
  • jakim językiem się posługują? 
  • jakie elementy współczesnego życia przenoszą do zabawy w pomniki i pogrzebu kota? 

Świat dorosłych – rodzice, urzędnicy, funkcjonariusze SB (Grupy III, IV) 

pytania pomocnicze: 

  • w jakich momentach obserwujemy dorosłych, co wówczas robią? 
  • jaki jest stosunek rodziców do dzieci, a jak zachowują się w stosunku do siebie (np. matka i ojciec Rycha) 
  • jaką rolę w ich życiu odgrywa wiara (chodzenie do kościoła, podwórkowa figurka Matki Boskiej, obraz Matki Boskiej Częstochowskiej) 
  • jakie mechanizmy kierują ich postępowaniem (co kieruje ich postępowaniem) 
  • czego się boją i jak zachowują się w sytuacjach zagrożenia (np. zniknięcie medali, wizyta funkcjonariuszy SB) 
  • w jaki sposób wykorzystują swoją władzę 

 

Scenariusz nr 3 

Zakładamy podwaliny jakiejś nowej, potwornej cywilizacji – film Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” komentarzem do opowiadań Tadeusza Borowskiego – Materiały metodyczne 

 

ETAP EDUKACYJNY
ponadpodstawowa 

 

PRZEDMIOT
język polski 

 

CZAS
2×45 min 

Cele zajęć: 

cele ogólne 

  • uczeń dostrzega sensy zawarte w strukturze tekstu, rozpoznaje jego funkcje i środki językowe służące ich realizacji; 
  • poznaje niezbędne fakty z historii, odczytuje rozmaite sensy dzieła, dokonuje interpretacji porównawczej, wykorzystuje różnorodne konteksty kulturowe; 

cele szczegółowe 

  • podsumowanie pracy poświęconej analizie obozowych opowiadań Tadeusza Borowskiego; 
  • ukazanie przenikania i uzupełniania się różnych tekstów kultury (np. szukanie cytatów, podobnych scen) 
  • wykorzystywanie kontekstów filmowych, filozoficznych; 
  • ćwiczy umiejętność analitycznego oglądania filmu i interpretowania jego struktury oraz znaków filmowych; 

Metody pracy:  

heureza, metoda różnych punktów widzenia, burza mózgów 

Materiały dydaktyczne: 

  • rzutnik multimedialny i komputer z dostępem do internetu; 
  • film Leszka Wosiewicza: „Kornblumenblau”; 
  • opowiadania Tadeusza Borowskiego (np.: U nas, w Auschwitzu, Proszę państwa do gazu, dzień na Harmenzach…), 
  • podręcznik do języka polskiego do klasy III (każde wydawnictwo podaje fragmenty Zmierzchu Zachodu Spenglera bądź omawia podstawowe myśli filozofa na temat upadku współczesnej cywilizacji). 
  • https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY 

Pojęcia kluczowe:  

człowiek zlagrowany, cywilizacja, moralność, dobro i zło, kat i ofiara, świadomość szufladkowa 

Przed zajęciami:  

uczniowie zostaną podzieleni na grupy; każda będzie miała za zadanie obejrzeć film Kornblumenblau i przygotować odpowiednie fragmenty do prezentacji na lekcji tak, by zilustrować przygotowany materiał. 

Uwagi:  

zdecydowałam się na samodzielną pracę uczniów w domu, ponieważ projekcja filmu zajęłaby prawie dwie godziny lekcyjne; natomiast prowadzący zajęcia powinien wyznaczyć lidera grupy, który m.in. będzie rozdzielał zadania i pilnował czasu prezentacji (nie dłużej niż 10 min); uczniowie mogą skorzystać ze strony Filmoteki Szkolnej z opcji: udostępnianie filmu; lekcja jest podsumowaniem pracy nad obozowymi opowiadaniami Tadeusza Borowskiego. 

Przebieg zajęć:   

  1. Podział klasy na grupy; każda będzie oddzielnie przygotowywać materiał do prezentacji: (heureza)

I GRUPA (prostaczek w świecie obozów – grupa prezentuje bohatera od chwili, kiedy został aresztowany – uczniowie dzielą jego życie na okresy, np.: inicjacji w obozie, pobytu w szpitalu, pracy w komandzie, opieki kapo, pracy przy obieraniu ziemniaków, kelnerowania, pobytu w bunkrze, wyjścia) ukazuje zmiany zachodzące w jego zachowaniu ( uczniowie obserwują mimikę bohatera, zwracają uwagę na rolę zbliżeń – łzy, uśmiech, szeroko otwarte oczy), przykłady przystosowania się typowe dla człowieka zlagrowanego ( ja nikomu nie szkodzę); uczniowie podejmują do rozważenia kwestię, która pada w filmie: cwaniak czy kretyn; prostaczek? artysta?) 

II GRUPA (obraz więźniów – uczniowie szukają, na ile film jest wierny obrazowi obozów ukazanemu przez Tadeusza Borowskiego (cytat z Proszę państwa… – dopóki trwają transporty, niczego nam nie zabraknie, puff, sala koncertowa, pracownia malarska); ukazują codzienność więźniów ( zabijanie wszy, jedzenie, spanie, choroby, pracę, miłość, ciągłe zagrożenie biciem lub śmiercią…) i ich przystosowanie się oraz tworzenie nowej moralności(np. nie wolno grzebać w koszu na śmieci, zakład o to, ile wytrzyma żydowski skrzypek z Węgier; komentarz o rekordzie zagazowanych ludzi; gwałt na bohaterze, przyjaźń i jej cena); stosunek do innych więźniów, do Niemców – np. ocena więźnia, który na piersi nosił medalion z Hitlerem; zwrócenie uwagi na zacieranie się granicy między więźniem a oprawcą, między katem a ofiarą) 

III GRUPA ( obraz Niemca – różne funkcje, jakie pełnią w obozowej hierarchii – od więźnia po komendanta; świadomość szufladkowa; dobrze wykonywana praca polegająca na zabijaniu – np. scena w bunkrze z komendantem i jego żoną; kompleks pana życia i śmierci – kaprys komendanta, by więźniowi pokazać list z domu; pokaz wieszania więźniów przygotowany dla kobiet niemieckich, Wigilia dla dzieci- komentarz do słów, że wilk i zajączek pogodziły się na Boże Narodzenie; zabawy żołnierzy w jadalni; uczniowie mogą sięgnąć po zdjęcia z albumu nazistów:  https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY, ukazujące ich odpoczynek po pracy w obozie; uczniowie szukają podobnych kreacji w Proszę państwa… i w Dniu na Harmenzach T. Borowskiego) 

IV GRUPA (bada kompozycję filmu, zastanawia się nad jej rolą ( np. zwraca uwagę na filmową klamrę – ekspozycję – narodziny bohatera, jego wychowanie ukazane poprzez cytaty ze starych, czarno-białych filmów; właściwą akcję, do której wklejane są czarno-białe filmy będące ucieczką bohatera od teraźniejszości, snem, po epilog (znów w formie starych klisz – zamknięcie kompozycyjnej klamry); nazywa i funkcjonalizuje znaki filmowe, takie jak: muzyka (np. tytułowa melodia i Kalinka – grana na koniec żołnierzom sowieckim; za każdym razem muzyka pomaga bohaterowi, co nie znaczy, że sztuka łączy ludzi; raczej pokazuje, jak bohater potrafi wykorzystać sztukę, by przetrwać w każdych warunkach; ważna jest także muzyka klasyczna pojawiająca się w akcji właściwej, np. Polonez Chopina czy  nawet bardziej Oda do radości Beethovena – uczniowie mogą zwrócić uwagę na rolę montażu –  równoległego: śmierć w komorze gazowej obok przedstawienia operowego, Marsylianka);  światło (najczęściej przytłumione, ciemne), plany (dominują plany ukazujące całą sylwetkę: pełny, amerykański średni – większość scen rozgrywa się w zamkniętych pomieszczeniach, co wiąże się z przestrzenią zamkniętą obozu; rola detalu, np. łez w oczach bohatera jedzącego cebulę i patrzącego na egzekucję więźniów). 

GRUPA V (nowy wspaniały świat – cywilizacja krematoriów; uczniowie wychodzą od teorii Oswalda Spenglera Zmierzch Zachodu i opinii narratora z opowiadania U nas, w Auschwitzu na temat nowej cywilizacji kształtującej się i przeżywającej swą dekadencję i swój upadek w obozach; zachowania więźniów tworzących nową etykę, obraz zabijanych kur i ryb jako komentarz do tego, co się działo w obozie i po części było akceptowane (?)  przez więźniów; analiza ostatnich scen w obozie – groteskowego przedstawienia z Walkirią w tle z tańczącymi parami żołnierek i więźniów; rola filmów z olimpiady w Berlinie. 

  1. Nauczyciel omawia z każdą grupą zakres pracy, sugeruje kierunek poszukiwań.
  2. Zajęcia właściwe – prezentacja pracy Grup I – V.
  3. Podsumowanie działań:
  • Jak odbieracie świat ukazany przez Borowskiego i Wosiewicza? 
  • Jak oceniacie zachowania bohaterów? 
  • Dlaczego powstają takie teksty? 
  • Czy zgadzacie się z opinią T. Borowskiego na temat naszej cywilizacji? 
  • Jakie znacie inne teksty kultury, w których podobnie postawiony jest problem? (burza mózgów, np.: Jądro ciemnościCzas Apokalipsy, Pan życia i śmierci…) 

Praca domowa:  

Proszę o przygotowanie przykładów oraz przeanalizowanie innych tekstów kultury, które będą podejmowały podobną problematykę (w formie prezentacji, eseju…) 

Załączniki: 

Zdjęcia z albumów nazistów 

https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY 

 

Scenariusz nr 4 

Zakładamy podwaliny jakiejś nowej, potwornej cywilizacji – film Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” komentarzem do opowiadań Tadeusza Borowskiego – Materiały metodyczne 

 

ETAP EDUKACYJNY 

ponadpodstawowa 

 

PRZEDMIOT 

język polski 

 

CZAS 

2×45 min 

Cele zajęć: 

cele ogólne 

  • uczeń dostrzega sensy zawarte w strukturze tekstu, rozpoznaje jego funkcje i środki językowe służące ich realizacji; 
  • poznaje niezbędne fakty z historii, odczytuje rozmaite sensy dzieła, dokonuje interpretacji porównawczej, wykorzystuje różnorodne konteksty kulturowe; 

cele szczegółowe 

  • podsumowanie pracy poświęconej analizie obozowych opowiadań Tadeusza Borowskiego; 
  • ukazanie przenikania i uzupełniania się różnych tekstów kultury ( np. szukanie cytatów, podobnych scen) 
  • wykorzystywanie kontekstów filmowych, filozoficznych; 
  • ćwiczy umiejętność analitycznego oglądania filmu i interpretowania jego struktury oraz znaków filmowych; 

Metody pracy:  

heureza, metoda różnych punktów widzenia, burza mózgów 

Materiały dydaktyczne: 

  • rzutnik multimedialny i komputer z dostępem do internetu; 
  • film Leszka Wosiewicza: „Kornblumenblau”; 
  • opowiadania Tadeusza Borowskiego (np.: U nas, w Auschwitzu, Proszę państwa do gazu, dzień na Harmenzach…), 
  • podręcznik do języka polskiego do klasy III (każde wydawnictwo podaje fragmenty Zmierzchu Zachodu Spenglera bądź omawia podstawowe myśli filozofa na temat upadku współczesnej cywilizacji). 
  • https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY 

Pojęcia kluczowe:  

człowiek zlagrowany, cywilizacja, moralność, dobro i zło, kat i ofiara, świadomość szufladkowa 

Przed zajęciami:  

uczniowie zostaną podzieleni na grupy; każda będzie miała za zadanie obejrzeć film Kornblumenblau i przygotować odpowiednie fragmenty do prezentacji na lekcji tak, by zilustrować przygotowany materiał. 

Uwagi:  

zdecydowałam się na samodzielną pracę uczniów w domu, ponieważ projekcja filmu zajęłaby prawie dwie godziny lekcyjne; natomiast prowadzący zajęcia powinien wyznaczyć lidera grupy, który m.in. będzie rozdzielał zadania i pilnował czasu prezentacji (nie dłużej niż 10 min); uczniowie mogą skorzystać ze strony Filmoteki Szkolnej z opcji: udostępnianie filmu; lekcja jest podsumowaniem pracy nad obozowymi opowiadaniami Tadeusza Borowskiego. 

Przebieg zajęć:   

  1. Podział klasy na grupy; każda będzie oddzielnie przygotowywać materiał do prezentacji: (heureza)

I GRUPA (prostaczek w świecie obozów – grupa prezentuje bohatera od chwili, kiedy został aresztowany – uczniowie dzielą jego życie na okresy, np.: inicjacji w obozie, pobytu w szpitalu, pracy w komandzie, opieki kapo, pracy przy obieraniu ziemniaków, kelnerowania, pobytu w bunkrze, wyjścia) ukazuje zmiany zachodzące w jego zachowaniu ( uczniowie obserwują mimikę bohatera, zwracają uwagę na rolę zbliżeń – łzy, uśmiech, szeroko otwarte oczy), przykłady przystosowania się typowe dla człowieka zlagrowanego ( ja nikomu nie szkodzę); uczniowie podejmują do rozważenia kwestię, która pada w filmie: cwaniak czy kretyn; prostaczek? artysta?) 

II GRUPA (obraz więźniów – uczniowie szukają, na ile film jest wierny obrazowi obozów ukazanemu przez Tadeusza Borowskiego (cytat z Proszę państwa… – dopóki trwają transporty, niczego nam nie zabraknie, puff, sala koncertowa, pracownia malarska); ukazują codzienność więźniów ( zabijanie wszy, jedzenie, spanie, choroby, pracę, miłość, ciągłe zagrożenie biciem lub śmiercią…) i ich przystosowanie się oraz tworzenie nowej moralności(np. nie wolno grzebać w koszu na śmieci, zakład o to, ile wytrzyma żydowski skrzypek z Węgier; komentarz o rekordzie zagazowanych ludzi; gwałt na bohaterze, przyjaźń i jej cena); stosunek do innych więźniów, do Niemców – np. ocena więźnia, który na piersi nosił medalion z Hitlerem; zwrócenie uwagi na zacieranie się granicy między więźniem a oprawcą, między katem a ofiarą) 

III GRUPA ( obraz Niemca – różne funkcje, jakie pełnią w obozowej hierarchii – od więźnia po komendanta; świadomość szufladkowa; dobrze wykonywana praca polegająca na zabijaniu – np. scena w bunkrze z komendantem i jego żoną; kompleks pana życia i śmierci – kaprys komendanta, by więźniowi pokazać list z domu; pokaz wieszania więźniów przygotowany dla kobiet niemieckich, Wigilia dla dzieci- komentarz do słów, że wilk i zajączek pogodziły się na Boże Narodzenie; zabawy żołnierzy w jadalni; uczniowie mogą sięgnąć po zdjęcia z albumu nazistów:  https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY, ukazujące ich odpoczynek po pracy w obozie; uczniowie szukają podobnych kreacji w Proszę państwa… i w Dniu na Harmenzach T. Borowskiego) 

IV GRUPA (bada kompozycję filmu, zastanawia się nad jej rolą ( np. zwraca uwagę na filmową klamrę – ekspozycję – narodziny bohatera, jego wychowanie ukazane poprzez cytaty ze starych, czarno-białych filmów; właściwą akcję, do której wklejane są czarno-białe filmy będące ucieczką bohatera od teraźniejszości, snem, po epilog (znów w formie starych klisz – zamknięcie kompozycyjnej klamry); nazywa i funkcjonalizuje znaki filmowe, takie jak: muzyka (np. tytułowa melodia i Kalinka – grana na koniec żołnierzom sowieckim; za każdym razem muzyka pomaga bohaterowi, co nie znaczy, że sztuka łączy ludzi; raczej pokazuje, jak bohater potrafi wykorzystać sztukę, by przetrwać w każdych warunkach; ważna jest także muzyka klasyczna pojawiająca się w akcji właściwej, np. Polonez Chopina czy  nawet bardziej Oda do radości Beethovena – uczniowie mogą zwrócić uwagę na rolę montażu –  równoległego: śmierć w komorze gazowej obok przedstawienia operowego, Marsylianka);  światło (najczęściej przytłumione, ciemne), plany (dominują plany ukazujące całą sylwetkę: pełny, amerykański średni – większość scen rozgrywa się w zamkniętych pomieszczeniach, co wiąże się z przestrzenią zamkniętą obozu; rola detalu, np. łez w oczach bohatera jedzącego cebulę i patrzącego na egzekucję więźniów). 

GRUPA V (nowy wspaniały świat – cywilizacja krematoriów; uczniowie wychodzą od teorii Oswalda Spenglera Zmierzch Zachodu i opinii narratora z opowiadania U nas, w Auschwitzu na temat nowej cywilizacji kształtującej się i przeżywającej swą dekadencję i swój upadek w obozach; zachowania więźniów tworzących nową etykę, obraz zabijanych kur i ryb jako komentarz do tego, co się działo w obozie i po części było akceptowane (?)  przez więźniów; analiza ostatnich scen w obozie – groteskowego przedstawienia z Walkirią w tle z tańczącymi parami żołnierek i więźniów; rola filmów z olimpiady w Berlinie. 

  1. Nauczyciel omawia z każdą grupą zakres pracy, sugeruje kierunek poszukiwań.
  2. Zajęcia właściwe – prezentacja pracy Grup I – V.
  3. Podsumowanie działań:
  • Jak odbieracie świat ukazany przez Borowskiego i Wosiewicza? 
  • Jak oceniacie zachowania bohaterów? 
  • Dlaczego powstają takie teksty? 
  • Czy zgadzacie się z opinią T. Borowskiego na temat naszej cywilizacji? 
  • Jakie znacie inne teksty kultury, w których podobnie postawiony jest problem? (burza mózgów, np.: Jądro ciemnościCzas Apokalipsy, Pan życia i śmierci…) 

Praca domowa:  

Proszę o przygotowanie przykładów oraz przeanalizowanie innych tekstów kultury, które będą podejmowały podobną problematykę (w formie prezentacji, eseju…) 

Załączniki: 

Zdjęcia z albumów nazistów 

https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY 

 

Zagadnienia do dyskusji 

  • Mechanizmy zniewalania człowieka przez system totalitarny – W jaki sposób kształtowany jest człowiek zlagrowany? Jak powstaje społeczeństwo zuniformizowane? Jak działają mechanizmy podporządkowujące jednostkę kolektywowi? W jaki sposób w systemach totalitarnych człowiek pozbawiony zostaje odpowiedzialności za siebie? Jakie konsekwencje niesie ze sobą zniewolenie intelektualne i duchowe? Kim dziś jest homo sovieticus? 
  • Kult władzy i kult jednostki w systemach totalitarnych – punktem wyjścia do dyskusji może być sytuacja całkowitego podporządkowania więźnia obozowemu nadzorcy w Kornblumenblau i walka o władzę na podwórku w Niedzielnych igraszkach. Jak manifestował się kult jednostki w komunizmie? Jak silnie zhierarchizowane społeczeństwo podtrzymuje kult władzy?   
  • Stalinizm w polskim filmie i literaturze rozrachunkowej – punktem wyjścia do dyskusji jest historyczne tło zdarzeń w filmie Roberta Glińskiego Niedzielne igraszki. Przykładowe konteksty: twórczość Marka Hłaski, Zły Leopolda Tyrmanda, kino rozrachunkowe, np. Dreszcze Wojciecha Marczewskiego, Przesłuchanie Ryszarda Bugajskiego, Matka Królów Janusza Zaorskiego, Nadzór Wiesława Saniewskiego. 
  • Sytuacja artysty i znaczenie sztuki w totalitaryzmie – Czy sztuka może mieć moc ocalającą? Czy w systemie totalitarnym działalność artystyczna staje się enklawą wolności? A z drugiej strony: W jaki sposób władza totalna dokonuje upolitycznienia sztuki? Jakie funkcje służebne pełniła kultura i sztuka w nazizmie i komunizmie? Jak zniewolenie totalitaryzmem wpłynęło na kulturę europejską? 
  • Obcy w społeczeństwie – punktem wyjścia dyskusji jest sytuacja dwóch bohaterek filmu Roberta Glińskiego Niedzielne igraszki – Starej Blachy i dziewczynki, która z boku obserwuje zabawy dzieci, a która w końcu pada ich ofiarą. Wiąże się ona bezpośrednio z zagadnieniem tolerancji. Co staje się podstawą wykluczenia? Jak rodzi się nienawiść w stosunku do odmienności? Jak odmienność postrzegana jest przez władzę w systemie totalitarnym? Jakie miejsce wyznaczono Innemu w zuniformizowanym społeczeństwie? 

Komentarze filmoznawcze

Komentarze subiektywne