Aktualności
Lekcja 48 – Jak działa groteska 
Data publikacji: 06 / 04 / 2022

Lekcja 48 – Jak działa groteska 

Lekcja 48 – Jak działa groteska

 

Groteska to kategoria estetyczna, której tradycja sięga starożytności, a która szczególną popularność zdobyła w XX wieku. Wykorzystuje się ją do wyrażania buntu, krytycyzmu i niezależności. Groteska podważa bowiem obiegowe opinie, systemy wartości, sposoby myślenia, utarte wzorce, czy też utrwalone konwencje artystyczne. Dokonuje tego poprzez rozmaite właściwości i funkcje. Uobecnia dziwność, sztuczność, niesamowitość, deformację i brzydotę. Miesza i łączy zjawiska rozbieżne względem siebie: komizm z tragizmem, powagę i patos z trywialnością, farsę i błazenadę z lękiem i rozpaczą, demoniczność z pospolitością, subtelność i wyrafinowanie z rubasznością i wulgarnością. Syntetyzuje opozycyjne style.

 

FILMY

Krok , reż.: Marek Piwowski (1997)

Ubu król, reż.: Piotr Szulkin (2003) 

 

Opracowanie: mgr Radosław Osiński 

Groteska to kategoria estetyczna, której tradycja sięga starożytności, a która szczególną popularność zdobyła w XX wieku. Wykorzystuje się ją do wyrażania buntu, krytycyzmu i niezależności. Groteska podważa bowiem obiegowe opinie, systemy wartości, sposoby myślenia, utarte wzorce, czy też utrwalone konwencje artystyczne. Dokonuje tego poprzez rozmaite właściwości i funkcje. Uobecnia dziwność, sztuczność, niesamowitość, deformację i brzydotę. Miesza i łączy zjawiska rozbieżne względem siebie: komizm z tragizmem, powagę i patos z trywialnością, farsę i błazenadę z lękiem i rozpaczą, demoniczność z pospolitością, subtelność i wyrafinowanie z rubasznością i wulgarnością. Syntetyzuje opozycyjne style. Zetknięcie z groteskowym światem to doświadczenie dezorientacji w zasadach rządzących rzeczywistością przedstawioną. To spotkanie z czymś obcym, szokującym, chaotycznym i pozbawionym sensu, siłą bezosobową i nieuchwytną. Czymś, co swoją groźną, bo niezrozumiałą istotą wywołuje reakcję obronną w postaci śmiechu podszytego trwogą. Groteska oznacza czasoprzestrzeń absurdu, alogiczności, irracjonalności i braku związków przyczynowo-skutkowych. Tworzy świat, w którym współwystępują wykluczające się porządki motywacyjne. Kreuje alegoryczne modele i typy. W tym celu upraszcza psychologię postaci, pozbawia je podmiotowości i rysów indywidualnych. To, co żywe, funkcjonuje w grotesce niczym rzecz lub automat, natomiast przedmioty martwe obdarzone zostają często cechami istot żywych, a zjawiska przyrody i zwierzęta – cechami człowieka lub ludzką świadomością. Groteska jest wreszcie żywiołem dla satyry, karykatury i parodii. Zaproponowane do analizy filmy – Ubu król (2003) Piotra Szulkina oraz Krok (1997) Marka Piwowskiego operują groteską, aby zarazem bawić i niepokoić pewnymi odwiecznymi sytuacjami ludzkimi, w których realizują się wciąż te same mechanizmy zachowań. Ktoś gdzieś dzierży rządy – film Szulkina odpowiada kim i jaki jest ten „ktoś”; jakie są okoliczności jego panowania; w jaki sposób zdobywa, utrzymuje i sprawuje on władzę. Piwowski w swoim filmie skupia się z kolei na sytuacji, w której zbiorowość musi podjąć decyzję. Reżyser Kroku kreśli uniwersalny obraz funkcjonowania społecznego gremium; obraz mówiący również o sensowności wyznaczanych sobie przez wspólnoty celów. Za groteską kryje się negacja istniejących stanów rzeczy. Dlatego tonacja groteskowa znajduje uznanie wtedy, gdy w otaczającej rzeczywistości dostrzega się sprzeczności i dysonanse. Jeśli tak nie jest, groteska staje się zjawiskiem obojętnym i marginesowym. Nasza reakcja na groteskę przenikającą filmy Ubu król i Krok będą zatem także zwierciadłem czasów, w których żyjemy. 

 

Scenariusze lekcji  

Scenariusz nr 1 

Czemu może służyć zabawa formą? – Materiały metodyczne 

 Jolanta Manthey, I LO im.M.Kopernika w Gdańsku 

 

ETAP EDUKACYJNY  

podstawowa, ponadpodstawowa 

PRZEDMIOT język polski, wariant dla klas licealnych-humanistycznych / fakultetów / kółka polonistycznego 

CZAS 2 godziny lekcyjne (plus projekcja filmu) 

  

Cele lekcji 

Uczeń 

 doskonali umiejętność analizy i interpretacji dzieła filmowego 

rozpoznaje groteskę w dziele artystycznym 

ćwiczy umiejętność współpracy 

prezentuje swoje stanowisko 

doskonali umiejętność wnioskowania i uogólniania 

doskonali umiejętność dyskusji 

Metody i formy pracy 

Praca w grupach, elementy dyskusji 

Środki dydaktyczne 

Film Marka Piwowskiego „Krok” 

Pojęcia kluczowe: 

Groteska, parodia, mockumentary 

 Tok lekcji 1. 

Przed lekcją prosimy wybranego ucznia, aby przygotował krótką informację dotyczącą NATO i drogi Polski do członkostwa w pakcie; kolejnego, by opracował zwięzłą informację na temat reżysera filmu. 

  1. Rozpoczynamy zajęcia zapowiedzią projekcji specyficznego filmu. Prosimy wybranego ucznia o zaprezentowanie sylwetki reżysera, a następnie informujemy, że przed projekcją przydatna będzie dodatkowa wiedza, o której przywołanie prosimy przygotowaną osobę.

 (W latach 90., po zmianie ustrojowej i rozpadzie bloku wschodniego rozwiązany został także Układ Warszawski, a przed Polską otworzyła się możliwość wstąpienia do NATO, organizacji utworzonej przez dziesięć państw zachodnich w 1949 roku, celem obrony militarnej przed ZSRR. Z czasem Pakt stał się narzędziem utrzymania równowagi strategicznej między Wschodem a Zachodem. Starania o przystąpienie Polski do NATO zapoczątkowane zostały przez Lecha Wałęsę w 1993 roku, w 1999 zakończone przyjęciem do Paktu. Szczegółowe informacje http://www.msz.gov.pl/Polska,droga,do,NATO,29331.html). 

 Ten temat – starania Polski o przystąpienie do NATO – zainspirował reżysera. (ok. 10 min.) 

  1. Przed projekcją dzielimy klasę na sześć grup i rozdajemy uczniom (każdy członek grupy otrzymuje polecenia) wskazówki z poleceniami (załączniki).

 Projekcja filmu (27 min.). 

  1. Po projekcji, jeśli mamy chwilę czasu, prosimy uczniów o wypowiedzi na temat filmu, możemy je ukierunkować, stawiając pytanie, jak określiliby gatunek filmu (pozostawiamy to pytanie bez jednoznacznej odpowiedzi).

 Tok lekcji 2. 

  1. Praca w grupach (ok. 6 – 8 min.)

 Prosimy grupy o wspólne opracowanie notatek i przygotowanie prezentacji. 

  1. Prezentacja wyników pracy w grupach (ok.12 min.)

 W razie potrzeby uzupełniamy spostrzeżenia uczniów. 

 Grupa I 

 (Wskaż sposoby, jakich używa autor filmu, by uwiarygodnić przekaz; zaobserwuj, co zakłóca wiarygodność przekazu – napisy informujące o miejscu zdarzeń, wprowadzenie wypowiedzi specjalistów, wykorzystanie „materiałów źródłowych” – zapisów filmowych skontrastowanych z zachowaniem i wypowiedziami bohaterów). 

 Grupa II 

 (Wymień miejsca, które są przestrzenią zdarzeń, scharakteryzuj je – kwatera służb specjalnych, pracownia komputerowa, siedziba garnizonu, departament VII, gabinety ważnych osób; naturalne wnętrza i plenery, adekwatne do formy reportażu dokumentalnego). 

 Grupa III 

 (Wymień bohaterów reprezentujących armię i służby. Zanotuj, w jakim otoczeniu są prezentowani, jakie rekwizyty im towarzyszą: dowódca garnizonu – sztandar, godło, biurko, telefony, lampa, posążek; przedstawiciel wywiadu: niewyraźne tło, urządzenia elektroniczne, monitory; dowódca garnizonu 37.: sztandar, puste biurko, kałamarz, osuszacz atramentu; urzędnik w kwaterze głównej: biurko, mapa, telefony, miniatura działa, posążek). 

  

Grupa IV 

(Wymień specjalistów powołanych do komisji w sprawie kroku; określ, jak są przedstawieni: 

Wygląd, mimika, o czym mówią, jakim językiem mówią; postaci mają często cechy stereotypowe, mimika przełamuje powagę wyglądu, język sztuczny, często sposób mówienia skontrastowany z treścią). 

  

Grupa V 

(Zapisz przykłady komizmu słownego w wypowiedziach bohaterów filmu – potknięcia językowe, przerysowany, manieryczny sposób artykulacji cywilnych członków komisji, gry słowne – „jakim krokiem wejdziemy do NATO”, pseudonaukowy styl – „powidok akustyczny”). 

  

Grupa VI 

(Zapisz przykłady absurdu zaobserwowane w filmie: wypowiedzi bohaterów, przedstawione sytuacje, sposób prowadzenia obrad komisji). 

Prezentacje podsumowujemy wnioskiem dotyczącym funkcji omówionych elementów – służą uzyskaniu efektu komizmu. 

  1. Prosimy uczniów o przypomnienie znaczenia terminu groteska (lub zapoznajemy uczniów

z nim). (ok.5 min.) 

(Groteska – kategoria estetyczna realizująca się w utworach plastycznych, muzycznych, filmowych, teatralnych i literackich, wyróżniających się szeregiem współdziałających właściwości: 

1 – fantastyką, upodobaniem do form osobliwych, przerażających, wyolbrzymionych 

i zdeformowanych; 

2 – absurdalnością wynikłą z braku jednolitego systemu zasad rządzących światem przedstawionym, wskutek czego nie poddaje się on logicznej interpretacji; 

3 – niejednolitością nastroju, przemieszaniem pierwiastków komizmu i tragizmu; 

4 – lekceważeniem wymogów decorum i parodystycznym stosunkiem do utrwalonych konwencji. 

Na podstawie „Słownika terminów literackich” pod red. J. Sławińskiego) 

  1. Wspólnie poszukujemy w filmie elementów groteski (nauczyciel zapisuje na tablicy charakterystyczne chwyty groteskowe i uzupełnia zapis propozycjami uczniów, którzy sporządzają notatkę w zeszytach). (ok. 10 min.)

CHWYTY GROTESKOWE 

PRZYKŁADY Z FILMU 

WYOLBRZYMIENIE, KARYKATURA I PRZERYSOWANIE 

DEFORMACJA 

ABSURD 

ŁĄCZENIE SPRZECZNOŚĆI 

Np. wypowiedź urzędnika z Kwatery Głównej o kilometrach taśmy i tonach materiału operacyjnego, postaci członków Komisji (choreograf, psycholog) i inne kreowane poprzez hiperbolizację stereotypowo przypisywanych im cech 

Np. prezentowane przykłady kroku 

Np. wypowiedź o konieczności wykazania przez Polskę gotowości do przyjęcia do NATO, w czym niejawnie ma pomóc NATO; dyskusja o relacji kroku z rzeźbą terenu; sytuacja „tłumaczenia” wypowiedzi Kaszuby i górala; przebieg obrad komisji; gry słowne – łączenie dosłowności obrazu z metaforycznością sformułowań (prezentacja „kroku otwartego”) 

Np. wygląd postaci i powaga tonu wypowiedzi a język, styl (urzędowy, oficjalny), a treść (wypowiedź płk. Mosia 

o wnioskowaniu na podstawie badania kroku na temat płci, stanu zdrowia, grupy krwi etc.), tragizm i komizm – postaci „weteranów”, żołnierz marynarki kontuzjowany z powodu przedwczesnego zanurzenia łodzi podczas defilady na jej pokładzie 

  1. Przypominamy pojęcie komizmu, zwracając uwagę na to, że efekt komiczny często wiąże się z elementem zaskoczenia – odbiorca nie spodziewa się np. zestawienia sprzeczności, które jest także elementem służącym parodii. (ok. 2 min.)
  2. Wprowadzamy pojęcie mockumentary – zyskującej na popularności formie satyry, którą można zdefiniować jako parodię filmu dokumentalnego. Pytamy uczniów o znane im filmy

w podobnej konwencji. (Przykładami tego gatunku mogą być filmy S. Cohena „Borat” czy „Bruno”, W. Allena „Zelig”, serial „Biuro”). (ok. 5 min.) 

  1. Wspólnie zastanawiamy się, czemu może służyć mockumentary (satyra na elementy obyczajowości, parodia gatunku), można przywołać satyrę oświeceniową i heroikomizm.

Praca domowa 

Napisz recenzję filmu Marka Piwowskiego, w której rozważysz funkcję komizmu w „Kroku”. Skorzystaj ze wskazówek zamieszczonych na stronie „Filmoteki Szkolnej” 

http://www.ceo.org.pl/portal/b_fs_materialy_pomocnicze_doc?docId=50112 

Załącznik 

Zadania dla grup 

Grupa I 

Wskaż sposoby, jakich używa autor filmu, by uwiarygodnić przekaz? Zaobserwuj, co zakłóca wiarygodność przekazu. Określ funkcję tych zabiegów. 

Grupa II 

Wymień miejsca, które są przestrzenią zdarzeń, scharakteryzuj je. Czemu służy sposób kreowania filmowej przestrzeni? 

Grupa III 

Wymień bohaterów reprezentujących armię i służby, zanotuj, w jakim otoczeniu są prezentowani, jakie rekwizyty im towarzyszą. Jaki efekt osiągnął reżyser? 

Grupa IV 

Wymień specjalistów powołanych do komisji w sprawie kroku; określ, jak są przedstawieni: wygląd, mimika, o czym mówią, jakim językiem mówią? 

Grupa V 

Zapisz przykłady komizmu słownego w wypowiedziach bohaterów filmu. 

Grupa V  

Zapisz przykłady absurdu zaobserwowane w filmie. 

Absurd: 

«to, co jest pozbawione sensu» 

«wyrażenie wewnętrznie sprzeczne» 

 

Scenariusz nr 2 

Jakie możliwości i zagrożenia niesie ze sobą demokracja i przed czym przestrzega nas „Ubu Król” w reżyserii Piotra Szulkina? – Materiały metodyczne 

Anna Klimowicz 

  

ETAP EDUKACYJNY ponadpodstawowa  

PRZEDMIOT wiedza o społeczeństwie 

CZAS 2 godziny lekcyjne (bez projekcji filmu) 

 

Treści nauczania zgodne z podstawą programową: 

III i IV etap edukacyjny: uczeń rozważa i ilustruje przykładami zalety i słabości demokracji, uzasadnia potrzebę przestrzegania zasad etycznych w życiu publicznym i podaje przykłady skutków ich łamania. 

  

Pytanie kluczowe:  

Jakie możliwości i zagrożenia niesie ze sobą demokracja? 

  

Po zajęciach uczeń będzie umiał: 

wyjaśnić, skąd Piotr Szulkin zaczerpnął pomysł scenariusza do filmu „Ubu Król”; 

podać nazwy gatunków filmowych, których elementy można odnaleźć w filmie „Ubu Król”; 

scharakteryzować cechy rządów totalitarnych; 

określić rolę świadomego uczestnictwa obywateli w życiu społecznym państwa demokratycznego; 

zinterpretować przesłanie płynące z dzieła Szulkina. 

Metody pracy:  

praca w parach, dyskusja, praca z tekstem, elementy heurezy 

  

Materiały dydaktyczne: 

duże arkusze papieru, flamastry; 

materiały pomocnicze nr 1–2. 

Słowa kluczowe:  

konwencja, groteska, absurd, totalitaryzm, demokracja 

  

Uwagi: 

Przed lekcją uczniowie oglądają film „Ubu Król” Piotra Szulkina oraz uzupełniają kartę pracy (materiał pomocniczy nr 1). 

  

Przebieg zajęć: 

  1. Zapowiedz uczniom, że przez najbliższe dwie lekcje będziecie się zajmować analiząfilmu „Ubu Król” Piotra Szulkina.

  

  1. Zrób krótkie wprowadzenie, przypominając najważniejsze informacje związane z filmem. Opowiedz o pomyśle na scenariusz („Ubu Król” jest trawestacją motywów sztuki Alfreda Jarry’ego), o twórcach i produkcji (wykorzystaj informacje opublikowane na stronie www.filmotekaszkolna.pl).

  

  1. Rozmowę o filmie zacznij od zebrania pierwszych subiektywnych wrażeń uczniów: Jak podobał im się film, jak go zrozumieli i jak odebrali grę aktorów? Co sądzą o charakteryzacji, scenografii i muzyce? Zapowiedz, że w czasie kolejnych zadań uczniowie mogą korzystać z informacji zapisanych w kartach pracy, które przygotowali po obejrzeniu filmu.

  

  1. Wspólnie zastanówcie się do jakiego gatunku należy ten film ( burleska, crazy comedy, farsa, groteska, parodia, pastisz)? W razie potrzeby przygotuj definicje pojęć i rozdaj je uczniom.

  

  1. Poproś uczniów, aby spróbowali określić czas i miejsce, w jakim rozgrywa się fabuła filmu. Podsumowując wypowiedzi uczniów przeczytaj wypowiedzi samego reżysera na temat konwencji, w jakiej zrealizował film (materiał pomocniczy nr 3). Zapytaj uczniów, co może znaczyć brak określonego czasu i miejsca akcji?

  

  1. Po omówieniu warstwy artystycznej przejdź do analizy treści. Wypisz na tablicy w kolumnie (jedno pod drugim) pojęcia odnoszące się do sposobu sprawowania rządów przez Ubu: bezprawne, okrutne, krwawe, cyniczne, mordercze, bezmyślne, głupie, prostackie, sprowadzające jednostki do roli marionetek. Poproś uczniów, aby do każdego z określeń podali przykłady zapamiętane z filmu. Zapytaj, jak nazywa się taka forma sprawowania rządów (totalitaryzm). Poproś podopiecznych, aby wymienili występujące w filmie elementy kojarzące się totalitaryzmem – postacie i rekwizyty.

  

  1. Wspólnie z uczniami przyjrzyj się postawom bohaterów – ich relacjom, motywacjom i zachowaniom. Zadaj pytania pomocnicze:

  

W jaki sposób na samym początku filmu zostali przedstawieni główni bohaterowie? Jak żyją? O czym marzą? 

Do czego namawia męża Ubica? Dlaczego Ubu chce zdobyć władzę? 

W jaki sposób para prymitywnych alkoholików została parą królewską? Kto i dlaczego im pomaga? 

Jak została ukazana społeczność kraju, w którym nędzarzowi Ubu udaje się dojść do władzy? Dlaczego tłum ulega pełnym frazesów i bełkotu namowom Ubu i wybiera go na króla? Jak zachowuje się „naród”, kiedy Ubu zdobywa koronę? Dlaczego nikt z najbliższego otoczenia króla w zasadzie nie protestował przeciw jego metodom sprawowania władzy? 

W jaki sposób mentalność sprawującego władzę wpływa na mentalność otaczającej go świty? Jaki poziom i jaka moralność cechuje ludzi otaczających króla i jego małżonkę? 

  1. W filmie wielokrotnie pada termin „demokracja”. Korzystając z metody burzy mózgów, zbierz skojarzenia uczniów związane z tym pojęciem. Na czym faktycznie polega demokracja? Co jest jej istotą? Spróbujcie zbudować własną definicję.

  

  1. Zainicjuj dyskusję w klasie: Jakie zagrożenia niesie demokracja? Co się dzieje, kiedy część społeczeństwa nie angażuje się w wybory, kiedy biernie poddaje się regułom narzuconym przez władzę, nie kontroluje poczynań politycznych decydentów? Po kilku wypowiedziach podziel uczniów na czteroosobowe zespoły i poproś, aby przedyskutowali wspólnie możliwości, jakie daje społeczeństwu demokracja, by zapobiec sytuacjom ukazanym w filmie. Swoje pomysły niech zapiszą na dużych arkuszach papieru, a następnie przedstawią pozostałym.

  

  1. Zainicjuj krótką dyskusję dotyczącą zakończenia filmu. Jak można je interpretować? Jaki morał wypływa z tej okrutnej, przerażającej baśni?

  

  1. W ramach podsumowania zapytaj uczniów, komu i dlaczego poleciliby obejrzenie filmu Szulkina.

  

  1. Na koniec odczytaj słowa Tadeusza Żeleńskiego-Boya, który w 1936 r. napisał na temat sztuki Alfreda Jarry’ego: „A skoro już ktoś widzi w Królu Ubu proroctwo, może przeciągnąć je jeszcze dalej. Gdyby ktoś chciał snuć analogie, mógłby ich znaleźć do syta w tem, co się dziś dzieje po świecie. Ileż ludzi, idej, systemów… żywcem poczętych z lędźwi mitycznego króla Ubu”.

  

Praca domowa: 

Poproś uczniów o napisanie tekstu na temat: Wskaż postacie funkcjonujące dziś na scenie publicznej, które mogłyby stać się bohaterami podobnej tragifarsy. Uzasadnij swój wybór w kilku zdaniach. 

  

Materiał pomocniczy nr 1 

Karta pracy 

Gdzie toczy się fabuła? ……………………………………………………………………………………………………………………………………………… 

  

Kim są główne postacie? 

……………………………………………………………………………………………………………………………………………… 

  

Jakie hasła pomogły dojść do władzy Ubu? 

……………………………………………………………………………………………………………………………………………… 

  

Jakim językiem posługują się Ubu i jego świta? 

……………………………………………………………………………………………………………………………………………… 

  

W jaki sposób muzyka podkreśla to, co dzieje się na ekranie? 

……………………………………………………………………………………………………………………………………………… 

  

Jaką funkcję pełni w filmie scenografia? 

……………………………………………………………………………………………………………………………………………… 

  

Jak zostały ucharakteryzowane postacie? 

……………………………………………………………………………………………………………………………………………… 

  

Jakie analogie do historii naszego kraju można dostrzec w „Ubu Królu”? 

……………………………………………………………………………………………………………………………………………… 

  

Materiał pomocniczy nr 2 

Piotr Szulkin o swoim filmie: 

  

„Jeśli miałbym szukać estetycznych krewniaków, to powiedziałbym, że film «Ubu Król» jest zawieszony między krwawą epiką «Iwana Groźnego», crazy comedy braci Marx, filmami z kręgu Monthy Pythona oraz filmami Jacques’a Tatiego. Aby wyczuć reguły jego narracji 

trzeba zrozumieć, że ten film jest okrutną – ale bajką. Dzieje się w bajkowym świecie, rządzi się bajkowymi prawidłami. Forma filmu jest trudna do nazwania, może najbliższym byłoby określenie «zwariowana bajka muzyczna», choć sposób użycia muzyki jest dosyć nietypowy. Tym niemniej należy pamiętać, że jest to scenariusz w sporej proporcji filmu muzycznego. Zaś w scenariuszu nie sposób pomieścić emocjonalności operowego chóru bądź uczuciowych asocjacji evergreen’ów muzyki rozrywkowej. 

(…) 

Prawie wszystkie moje filmy były postrzegane jako polityczne. Ja je uważałem często za takie dziwne komedie, może socjologizujące eseje… Filmów politycznych «wprost» nigdy nie robiłem, nie interesuje mnie polityka, to zbiór doraźnych kopniaków. To jakby nie mój 

temperament. Uogólnienie, metafora… temu jestem bliższy”.  

Fragment z wywiadu, którego Piotr Szulkin udzielił Ewie Likowskiej, „Przegląd”, nr 38/2003. 

 

Scenariusz nr 3 

 

Do czego prowadzą rewolucje? Analiza porównawcza fragmentów „Nie-Boskiej Komedii” Krasińskiego i „Ubu króla” Szulkina – Materiały metodyczne
Tomasz Mularski, IX LO im. J. Słowackiego w Radomiu 

 

PRZEDMIOT język polski 

CZAS 2 godziny lekcyjne (plus projekcja filmu) 

Uczeń: 

analizując fragment dzieła filmowego i literackiego, tworzy charakterystykę bohaterów 

porównuje dzieło literackie i filmowe 

współpracuje w grupie 

prezentuje motyw rewolucji w tekstach kultury różnych epok 

Metody i formy pracy 

elementy wykładu 

 dyskusja 

 praca z tekstem/dziełem filmowym 

 praca w grupach 

Środki dydaktyczne 

fragmenty” Nie-Boskiej Komedii” Z. Krasińskiego 

fragmenty filmu P. Szulkina „Ubu król” 

karty pracy domowej wykonywanej przed lekcją 

Przydatne pojęcia: 

Rewolucja, ekranizacja, adaptacja filmowa, demagogia 

Przebieg lekcji 

Przygotowanie do zajęć: 

Wszyscy uczniowie znają treść lektury oraz są po projekcji filmu Piotra Szulkina.
Na wcześniejszych zajęciach zostali podzieleni na znawców filmu i specjalistów od dramatu. Jedni mieli za zadanie przygotować na lekcję odpowiedzi na pytania z obu załączonych tabel, analizując fragmenty „Ubu króla” (dostępne w Internecie lub na płytach), drudzy te same kwestie rozpatrywali odnosząc się do załączonych fragmentów „Nie-Boskiej Komedii”. 

Nauczyciel wprowadza uczniów w omawiane teksty kultury. Ponieważ lekcja ta jest zaprojektowana jako kolejne zajęcia na temat „Nie-Boskiej Komedii”, ten utwór nie wymaga już komentarza, trzeba natomiast wspomnieć o reżyserze filmu i dramacie, który stał się podstawą dla filmu (sztuka szesnastolatka Alfreda Jarry „Ubu król, czyli Polacy”). Nauczyciel zwraca uwagę na różnicę pomiędzy ekranizacją (ścisłość odwzorowania oryginału przy użycia języka filmowego), a adaptacją filmową (dzieło oparte na motywachzakłada pewną dowolność w wykorzystaniu i odczytaniu pierwowzoru). Film Szulkina to przykład dzieła opartego na motywach sztuki i reinterpretującego zawarte w niej treści. 

Nauczyciel pyta uczniów, co łączyło oba analizowane fragmenty. Odpowiadają zarówno przedstawiciele „literaturoznawców”, jak i „filmoznawców”. Po stwierdzeniu, że odpowiedzi obu zespołów są zbieżne (fragmenty pokazują zbiorowość w przeddzień rewolucji i po jej zwycięstwie), uczniowie zastanawiają się, jak – w związku z poczynionym spostrzeżeniem – powinien brzmieć temat zapisany w zeszytach. Wspólnie z nauczycielem wybierają najtrafniejszą wersję. 

Uczniowie, wykorzystując wiedzę z lekcji historii, przypominają, czym jest rewolucja. Wykorzystując znajomość całości omawianych tekstów kultury, nazywają w „Nie-Boskiej Komedii” i w „Ubu Królu” strony konfliktu. 

Nauczyciel odtwarza dla całej klasy pierwszy fragment filmu, na każdej ławce znajduje się analizowany fragment tekstu. Uczniowie w parach („filmoznawca” z literaturoznawcą”) porównują swoje odpowiedzi, szukają elementów wspólnych i różnic. Zastanawiają się, czy odpowiedzi zapisane przez jednego z nich, nie pasowałyby także do tabeli drugiego. 

Następuje prezentacja odpowiedzi do pierwszej tabeli. Nauczyciel skrótowo zapisuje na tablicy obok siebie odpowiedzi dotyczące filmu i dramatu. 

Uczniowie – tym razem na forum klasy – porównują dane z tabeli, odkrywają podobieństwo odpowiedzi na pytania o wygląd i zachowanie przywódców oraz rozbieżność postulatów/obietnic obu wodzów. Dostrzegają różnice w zachowaniu zgromadzonych ludzi, lecz widzą także, że efekt agitacji w obu przypadkach jest podobny. 

We wspólnej dyskusji uczniowie zastanawiają się, co sprawia, że w obu przypadkach przywódcy rewolucji osiągają zamierzony efekt. Należy zwrócić uwagę na charyzmatyczność postaci oraz na głoszone hasła. Przy „Królu Ubu” przydatne może się okazać hasło „demagogia”. 

Nauczyciel odtwarza drugi fragment filmu. Uczniowie, podobnie jak za pierwszym razem, w parach porównują efekty swojej pracy zawarte w drugiej tabeli. 

Odpowiedzi z drugiej tabeli zostają wynotowane na tablicy. Następuje porównanie wniosków z analizy książki i filmu. Uczniowie wskazują na analogie w scenerii, traktowaniu szlachty, w postawach uwięzionych (zachowanie Ojca Chrzestnego można przyrównać do szlachcica, który przed śmiercią wiwatuje na cześć Ubu). Różnice będą dotyczyć zachowania wodzów rewolty oraz nastroju scen. 

Uczniowie przypominają, jak zakończyły się losy obu charakteryzowanych bohaterów (wizja karzącego Chrystusa oraz śmierć Pankracego; tułaczka Ubu po przegranej z carem). 

Pracujące do tej pory pary łączą się w zespoły czteroosobowe i tworzą charakterystykę przywódców rewolty, odkrywają ich intencje, oceniają racje morale i metody przez nich zastosowane do osiągnięcia celu. Połowa zespołów analizuje postać Leonarda, połowa – Ubu. 

Po zaprezentowaniu oceny bohaterów przez zespoły, nauczyciel zachęca uczniów do dyskusji na temat, czy można usprawiedliwiać działania rewolucyjne, które w zamierzeniu mają szczytny cel. Skutkiem wymiany zdań powinna być między innymi ocena rewolucji opisanej w „Nie-Boskiej Komedii”. 

Praca domowa: 

Wykorzystując poczynione na lekcji spostrzeżenia i znajomość dramatu Krasińskiego przedstaw obraz rewolucji w „Nie-Boskiej Komedii” oraz dokonaj oceny działań buntowników (praca pisemna w formie notatki do lekcji). 

Załącznik 1 

Zygmunt Krasiński „Nie-Boska Komedia” – fragmenty do analizy. 

Fragment I (z części III) 

(…) Czy widzicie, jak oni czekają niecierpliwie – szemrzą między sobą, do wrzasków się gotują – wszyscy nędzni, ze znojem na czole, z rozczuchranymi włosy, w łachmanach, z spiekłymi twarzami, z dłoniami pomarszczonymi od trudu – ci trzymają kosy, owi potrząsają młotami, heblami – patrz – ten wysoki trzyma topór spuszczony – a tamten stemplem żelaznym nad głową powija; dalej w bok pod wierzbą chłopię małe wisznię do ust kładzie, a długie szydło w prawej ręce ściska. – Kobiety przybyły także, ich matki, ich żony, głodne i biedne jak oni, zwiędłe przed czasem, bez śladów piękności – na ich włosach kurzawa bitej drogi – na ich łonach poszarpane odzieże – w ich oczach coś gasnącego, ponurego, gdyby przedrzeźnianie wzroku – ale wnet się ożywią – kubek lata wszędzie, obiega wszędzie. – Niech żyje kielich pijaństwa i pociechy! 

Teraz szum wielki powstał w zgromadzeniu – czy to radość czy rozpacz? – Kto rozpozna, jakie uczucie w głosach tysiąców? – Ten, który nadszedł, wstąpił na stół, wskoczył na krzesło i panuje nad nimi, mówi do nich. – Głos jego przeciągły, ostry, wyraźny – każde słowo rozeznasz, zrozumiesz – ruchy jego powolne, łatwe, wtórują słowom, jak muzyka pieśni – czoło wysokie, przestronne, włosa jednego na czaszce nie masz, wszystkie wypadły, strącone myślami – skóra przyschła do czaszki, do liców, żółtawo się wcina pomiędzy koście i muszkuły – a od skroni broda czarna wieńcem twarz opasuje – nigdy krwi, nigdy zmiennej barwy na licach – oczy niewzruszone, wlepione w słuchaczy – chwili jednej zwątpienia, pomieszania nie dojrzeć; a kiedy ramię wzniesie, wyciągnie, wytęży ponad nimi, schylają głowy, zda się, że wnet uklękną przed tym błogosławieństwem wielkiego rozumu – nie serca – precz z sercem, z przesądami, a niech żyje słowo pociechy i mordu! 

To ich wściekłość, ich kochanie, to władca ich dusz i zapału – on obiecuje im chleb i zarobek: – Krzyki się wzbiły, rozciągnęły, pękły po wszystkich stronach – “Niech żyje Pankracy! – chleba nam, chleba, chleba!” – A u stóp mówcy opiera się na stole przyjaciel czy towarzysz, czy sługa. (…) 

Fragment II (z części IV) 

(…) Dziedziniec zamkowy – Pankracy – Leonard – Bianchetti na czele tłumów – przed nimi przechodzą Hrabiowie, Książęta, z żonami i dziećmi, w łańcuchach. 

PANKRACY
Twoje imię? 

HRABIA
Krzysztof na Volsagunie. 

PANKRACY
Ostatni raz go wymówiłeś – a twoje? 

KSIĄŻĘ
Władysław, pan Czarnolasu. 

PANKRACY
Ostatni raz go wymówiłeś – a twoje? 

BARON
Aleksander z Godalberg. 

PANKRACY
Wymazane spośród żyjących – idź! (…) 

LEONARD
Czy dużo ich tam jeszcze? 

PANKRACY
Oddaję ci wszystkich – niech ich krew płynie dla przykładu świata – a kto z was mi powie, gdzie Henryk, temu daruję życie. – 

RÓŻNE GŁOSY
Zniknął przy samym końcu. 

OJCIEC CHRZESTNY
Staję teraz jako pośrednik między tobą, a niewolnikami twoimi – tymi przezacnego rodu obywatelami, którzy, wielki człowiecze, klucze zamku Świętej Trójcy złożyli w ręce twoje. 

PANKRACY
Pośredników nie znam tam, gdzie zwyciężyłem siłą własną. – Sam dopilnujesz ich śmierci. 

OJCIEC CHRZESTNY
Całe życie moje obywatelskim było, czego są dowody niemałe, a jeślim się połączył z wami, to nie na to, bym własnych braci szlachtę… 

PANKRACY
Wziąć starego doktrynera – precz, w jedną drogę z nimi! 

Żołnierze otaczają Ojca Chrzestnego i niewolników.
Gdzie Henryk? – Czy kto z was nie widział go żywym lub umarłym? – Wór pełny złota
za Henryka – choćby za trupa jego! 

Oddział zbrojnych schodzi z murów. 

Załącznik 2 

„Ubu król”, reż. Piotr Szulkin – fragmenty filmu do analizy 

Fragment I 

Scena agitacji w knajpie (2:00 – 6:00). 

Fragment II 

Scena egzekucji szlachty (39:00 – 42:30). 

Załącznik III 

Pytania do fragmentu I 

Kto przewodzi rewolucji?   
Jak wygląda przywódca?   
Jak się zachowuje?   
Jakie są postulaty/obietnice wodza?   
Kim są zwolennicy rewolucji?   
Jak zachowują się zgromadzeni?   

Pytania do fragmentu II 

W jakiej scenerii rozgrywa się sąd nad szlachtą?   
Jak wódz traktuje swoich przeciwników?   
Do czego dąży przywódca rewolucji?   
Jak zachowują się oponenci rewolucji?   
Jaka atmosfera panuje we fragmencie?   

Przykładowe odpowiedzi do tabeli 

Pytania do fragmentu I 

Kto przewodzi rewolucji?  Pankracy (towarzyszy mu Leonard)  Ubu (wspierany przez profesora) 
Jak wygląda przywódca?  Łysy brodacz o wysokim czole, cera żółta, wysuszona, blada.  Wysokie czoło, marynarka zapięta na jeden guzik, nieświeża biała koszula 
Jak się zachowuje?  Wskakuje na krzesło i na stół, przemawia zrozumiale, swoje słowa podkreśla gestami, intensywnie wpatruje się w słuchaczy, jest pewny siebie  Utrzymuje kontakt wzrokowy z widzem (patrzy w kamerę), wskakuje na stół, krótkimi prostymi zdaniami wykrzykuje oskarżenia pod adresem władzy. 
Jakie są poglądy oraz postulaty/obietnice wodza?  Pociesza zebranych, obiecuje pomstę (niech żyje słowo pociechy i mordu!), żywność i pieniądze.  Obiecuje piwo za państwowe pieniądze, zarzuca królowi haniebne postępowanie z przedstawicielem nauki i brak patriotyzmu. 
Kim są zwolennicy rewolucji?  Przedstawiciele ludu: kowale, cieśle, chłopi, kobiety i dzieci, brudni i obdarci.  Pijacy, stali bywalcy knajpy, ludzie z marginesu społecznego. 
Jak zachowują się zgromadzeni?  Korni przed wodzem, uznają go za światłego przywódcę, wiwatują na jego cześć, szykują się do walki, swoje narzędzia pracy (szydło, kosa młot, itp.) zamieniają na broń, zagrzewają się do boju przy pomocy alkoholu.  Pijani, chrapią oparci o stół, wokół nich kufle z niedopitym piwem, bełkocą; budzą się z wolna, gdy przemawia Ubu i profesor, a także gdy przygrywa ludowa kapela, wychodzą karykaturalnym krokiem z lokalu, śpiewając pieśń włoskich komunistów „Bandiera Rossa” 

 Pytania do fragmentu II 

W jakiej scenerii rozgrywa się sąd nad szlachtą?  Na dziedzińcu zamkowym (Okopy Świętej Trójcy).  Na dziedzińcu starej fabryki, która w filmie odgrywa rolę królewskiej rezydencji. 
Jak wódz traktuje swoich przeciwników?  Każe zabić arystokratów jako przykład i postrach dla tych, którzy wciąż utrzymują się przy władzy, szczególnie pogardza Ojcem Chrzestnym, który wykazał się słabością charakteru  Gardzi nimi, wyzywa, ograbia, skazuje na śmierć w jamie. 
Czego domaga się przywódca rewolucji?  Chce zniszczyć warstwę rządzącą, interesuje go los Henryka, jedynego z arystokracji, którego ceni.  Niszcząc szlachtę, chce się wzbogacić (starczy dla mnie na
piwo), pozornie tylko dba
o finanse państwa. 
Jak zachowują się oponenci rewolucji w obliczu śmierci?  Bez słowa sprzeciwu idą na śmierć, Ojciec Chrzestny przechodząc na stronę rewolucjonistów, próbuje bezskutecznie ocalić arystokratów, ginie razem z nimi.  Idą na śmierć, jeden próbuje się przypodobać wołając Niech żyje król Ubu!, innego trzeba zakneblować, zapewne aby nie powiedział czegoś niewygodnego dla władcy. 
Jaka atmosfera panuje we fragmencie?  Nastrój podniosłej grozy: niech ich krew płynie dla przykładu świata.  Nastrój zabawy, ludowego festynu; scena stylizowana
na reality show. 

 

Zagadnienia do dyskusji 

Dlaczego postać Ubu budzi grozę? Jakie są konsekwencje jego rządów i reform? 

Jakie postaci z obszaru dzieł sztuki, historii lub współczesności przypomina ci Ubu? W jakim sensie pojęcie groteskowości odnosi się do nich? 

Groteskowa wizja społeczeństwa w Ubu królu. 

Jak rozumiesz alegoryczność Ubu króla i Kroku. Wskaż w filmach przykłady karykatury, satyry i parodii. 

Wskaż źródła komizmu i tragizmu w filmach Szulkina i Piwowskiego. 

Dlaczego świat groteski wywołuje wrażenie obcości, sztuczności i dziwności. 

Zastanów się nad pojęciem absurdu w kontekście fabuł i języka filmów Ubu król i Krok. 

Jak rozumiesz twierdzenie mówiące, że groteska to „typ wartościującej diagnozy rzeczywistości”. 

Wytłumacz pojęcie „estetyka brzydoty” w kontekście filmu Ubu król. 

Jaką metaforę kryje tytuł filmu Marka Piwowskiego? 

Komentarze filmoznawcze

Komentarze subiektywne