Aktualności
Lekcja 49 – Moje korzenie 
Data publikacji: 06 / 04 / 2022

Lekcja 49 – Moje korzenie 

Lekcja 49 – Moje korzenie

Choć bohaterami Ziemi obiecanej Andrzeja Wajdy są Polak, Żyd i Niemiec, to ich korzenie w niewielkim tylko stopniu tkwią w trzech narodowych tradycjach. Karol Borowiecki, Moryc Welt i Maks Baum wywodzą się bowiem z krainy, którą uosabia w filmie dziewiętnastowieczna Łódź – z krainy nowoczesności.

FILMY

Kraj urodzenia… , reż.: Jacek Bławut (2002)

Ziemia obiecana, reż.: Andrzej Wajda (1974) 

 

Opracowanie: dr Agnieszka Morstin 

Zrealizowany w 1974 roku, a następnie odnowiony i przemontowany pod kątem oczekiwań współczesnej publiczności w roku 2000 film Wajdy doskonale oddaje ducha nowoczesności. Na tym zapewne polega fenomen jego popularności wśród przedstawicieli pokolenia widzów, którzy w 1996 roku, w plebiscycie przeprowadzonym z okazji stulecia kina przez miesięcznik „Film”, uznali Ziemię obiecaną za najważniejszy film w historii naszej kinematografii. Widzowie ci w portretach trójki przyjaciół rozpoznali najwyraźniej siebie, a także w jakiejś mierze swoje nadzieje pokładane w epoce, która niosąc postęp, swobodę obyczajową i odwracając się od tradycji miała zmienić świat na lepsze. Wierzono w to jeszcze w latach 70. ubiegłego wieku, kiedy Andrzej Wajda kreślił sylwetki trzech młodych przyjaciół zachłyśniętych perspektywą zaczynania wszystkiego od nowa zgodnie z pamiętną filmową kwestią: Ja nie mam, ty nie masz nic, ja też nie mam nic, to razem mamy akurat tyle, żeby wybudować wielką fabrykę! Skutki industrializacji, szaleńczego tempa życia i zanurzenia się w oderwanym od tradycji społeczeństwie masowym nie były jeszcze wówczas tak odczuwalne jak dziś, w epoce późnej nowoczesności, z której relację zdaje poniekąd zrealizowany w 2002 roku film dokumentalny Jacka Bławuta Kraj urodzenia.  Zrealizowany w ramach cyklu filmów, dla których impulsem powstania był Narodowy Spis Powszechny, dokument Bławuta uzmysławia rozczarowanie nowoczesnością. Towarzysząc młodemu rachmistrzowi spisowemu Radkowi, bezrobotnemu poloniście, w jego wędrówce przez senne prowincjonalne miasteczko widzimy, jak niewiele się tu zmienia mimo upływu lat. Procesy modernizacyjne, choć dają o sobie znać, nie zdołały jednak zniwelować problemu biedy i upośledzenia społecznego, nietolerancji i osamotnienia. Z drugiej strony „Kraj urodzenia” zawiera sporządzone ręką wytrawnego dokumentalisty, pełne ciepła i empatii, portrety mieszkańców polskiej prowincji. Tym samym problem zakorzenienia nabiera zabarwienia etycznego – pytanie o kraj urodzenia staje się pytaniem o siebie wśród ludzi, a tożsamość okazuje się w tej perspektywie także kwestią świadomego wyboru i odpowiedzialności… 

 

Scenariusze lekcji  

Scenariusz nr 1 

 

Świat widziany oczyma mieszkańców XIX–wiecznej Łodzi i współcześnie – „Ziemia obiecana” A. Wajdy – Materiały metodyczne 

 Justyna Całczyńska 

 

PRZEDMIOT język polski 

CZAS 1 godzina lekcyjna (bez projekcji filmu) 

  

Cele lekcji: 

zapoznanie uczniów z sylwetką twórczą A. Wajdy; 

charakterystyka głównych bohaterów; 

charakterystyka świata kapitalistów i robotników; 

ukazanie funkcji muzyki w filmie; 

zaprezentowanie uniwersalizmu dzieła filmowego; 

kształcenie umiejętności pracy w grupie; 

Metody pracy: 

praca w grupie, burza mózgów 

  

Słowa kluczowe: 

kapitalizm, robotnicy, muzyka w filmie, uniwersalizm 

  

Materiały pomocnicze: 

film „Ziemia obiecana” 

karty pracy 

Przebieg lekcji: 

Przybliż uczniom krótko sylwetkę twórczą A. Wajdy (ciekawe materiały znajdziesz m.in. na stronie www.filmotekaszkolna.pl).  

Podziel klasę na 6 grup i rozdaj karty pracy (zał.1) z pytaniami, na które uczniowie mają zadanie odpowiedzieć. 

Przedstawiciele pierwszych 3 grup prezentują efekty pracy. Podsumowujesz charakterystykę głównych bohaterów, prosząc młodzież o wymienienie najważniejszej, charakterystycznej dla nich wszystkich, cechy. 

Kolejne grupy dzielą się zebranymi informacjami. 

Podsumuj tę część lekcji, ukazującej obraz XIX–wiecznej Łodzi, podkreślając wyraźny podział na kapitalistów i robotników. Wskaż na zaznaczenie wydarzeń miłych, pozytywnych łagodną melodią walca, a dramatycznych dynamiczną, ostrą muzyką. Zwróć uwagę uczniów na jedność celów młodych kapitalistów, którymi jest chęć wzbogacenia się. 

Zastosuj metodę burzy mózgów. Poproś uczniów, aby na kartkach samoprzylepnych wypisali elementy świata przedstawionego i postawy bohaterów „Ziemi obiecanej” aktualne również współcześnie. 

  

Uczniowie naklejają kartki na tablicę. Czytasz głośno hasła przez nich zapisane jednocześnie segregując je tematycznie. Prosisz młodzież o podanie przykładów z otaczającej ich rzeczywistości. 

Zapytaj uczniów, z czego wynika to podobieństwo obrazu świata i postaw ludzi w XIX i XXIw. 

Zaznaczasz uniwersalizm tematów podjętych przez reżysera. 

Praca domowa:  

Do wyboru: 

Napisz tytuł filmu, podejmujący temat wyzysku robotników i krótko przedstaw jego fabułę. 

Napisz recenzję filmu „Ziemia obiecana” uwzględniając współczesny kontekst społeczno – ekonomiczny. 

Materiały pomocnicze:  

Załącznik 1 

Grupa 1 

  

Scharakteryzuj Karola Borowieckiego, odpowiadając na następujące pytania: 

  

Jakiej jest narodowości? 

Jakie ma cechy charakteru? Podaj przykłady z filmu. 

Jaki cel przyświeca bohaterowi? 

Jakie relacje panują w jego rodzinie? 

Jak zachowuje się w stosunku do innych ludzi? 

Grupa 2 

  

Scharakteryzuj Moryca Welta, odpowiadając na następujące pytania: 

  

Jakiej jest narodowości? 

Jakie ma cechy charakteru? Podaj przykłady z filmu. 

Jaki cel przyświeca bohaterowi? 

Jakie relacje panują w jego rodzinie? 

Jak zachowuje się w stosunku do innych ludzi? 

Grupa 3 

  

Scharakteryzuj Maksa Bauma, odpowiadając na następujące pytania: 

  

Jakiej jest narodowości? 

Jakie ma cechy charakteru? Podaj przykłady z filmu. 

Jaki cel przyświeca bohaterowi? 

Jakie relacje panują w jego rodzinie? 

Jak zachowuje się w stosunku do innych ludzi? 

Grupa 4 

  

Przedstaw świat kapitalistów, odpowiadając na następujące pytania: 

  

Jakich przedstawicieli tej grupy społecznej możesz wymienić? 

W jakich warunkach mieszkają i pracują? 

Jak zachowują się w teatrze? 

Jakie relacje panują między przedstawicielami tej grupy społecznej? 

Jaki jest stosunek kapitalistów do robotników? 

Grupa 5 

  

Przedstaw świat robotników, odpowiadając na następujące pytania: 

  

Jakich przedstawicieli tej grupy społecznej możesz wymienić? 

W jakich warunkach mieszkają i pracują? 

Jakie relacje panują między przedstawicielami tej grupy społecznej? 

Jaki jest stosunek robotników do kapitalistów? 

Grupa 6 

  

Jakie są 2 podstawowe motywy muzyczne? 

W jakich sytuacjach były one wykorzystywane i dlaczego? 

Jakie inne elementy muzyczne są obecne w „Ziemi obiecanej”? 

 

Scenariusz nr 2 

Co z tą Polską? Rozważania inspirowane filmem „Kraj urodzenia” Jacka Bławuta – Materiały metodyczne 

Mariusz Widawski  

 

PRZEDMIOT wiedza o społeczeństwie 

CZAS 2 godziny lekcyjne (z projekcją fragmentów filmu) 

  

Treści nauczania zgodne z podstawą programową: 

IV etap edukacyjny: uczeń wykorzystuje informacje na temat życia publicznego i społecznego, krytycznie je analizuje i samodzielnie wyciąga wnioski. 

  

Pytanie kluczowe:  

Czego o Polsce i Polakach może się dowiedzieć rachmistrz spisowy, odwiedzając domy swoich sąsiadów? 

  

Po zajęciach uczeń będzie umiał: 

wyjaśnić pojęcia: „spis powszechny”, „rachmistrz spisowy”; 

zdefiniować cele i funkcje spisu powszechnego; 

krytycznie analizować dokument urzędowy; 

krytycznie analizować i interpretować film dokumentalny jako źródło informacji; 

porównywać różne źródła informacji o życiu publicznym i społecznym. 

Metody pracy: 

burza mózgów, dyskusja, rozmowa nauczająca, praca w grupach, praca z tekstem źródlowym, praca z filmem 

  

Materiały dydaktyczne: 

film „Kraj urodzenia” w reżyserii Jacka Bławuta; 

formularz spisowy „Narodowy spis powszechny ludności i mieszkań 2002 r.”, dostępny na stronie www.stat.gov.pl; 

materiał pomocniczy nr 1. 

Słowa kluczowe: 

spis powszechny, rachmistrz spisowy, kraj, naród, ojczyzna, rodacy, społeczeństwo, funkcjonariusz publiczny, obowiązek prawny, portret socjologiczny 

  

Uwagi: 

Przed lekcją poproś uczniów o przygotowanie wiadomości na temat spisu powszechnego – kto go organizuje, jak często, w jakim celu, kim jest rachmistrz spisowy. Uczniowie powinni poszukać informacji w internecie, np. na stronach www.stat.gov.pl oraz www.prawo.gazetaprawna.pl. 

  

Przebieg zajęć: 

Poinformuj uczniów, że na najbliższej lekcji będziecie rozmawiać o obrazie Polski ukazanym w filmie dokumentalnym „Kraj urodzenia” Jacka Bławuta. Krótko opowiedz o reżyserze i podaj niezbędne informacje dotyczące filmu (skorzystaj z wiadomości dostępnych np. na stronach www.filmotekaszkolna.pl oraz www.filmpolski.pl) Zwróć uwagę młodzieży na fakt, że w filmie został przedstawiony spis powszechny, który odbył się w Polsce w 2002 roku. 

Zapytaj uczniów o znane im stereotypy dotyczące Polski i Polaków. Zbierz informacje podczas burzy mózgów. 

Zapisz na tablicy pytanie kluczowe: „Czego o Polsce i Polakach może się dowiedzieć rachmistrz spisowy, odwiedzając domy swoich sąsiadów?”. 

Poproś uczniów o podanie w sposób skrótowy najistotniejszych informacji na temat: 

  • spisu powszechnego i jego celów;
  • pracy rachmistrzów spisowych.

Podkreśl, że spis powszechny jest obowiązkiem usankcjonowanym prawnie, któremu muszą się poddać mieszkańcy kraju, a rachmistrz spisowy to funkcjonariusz publiczny, co narzuca urzędową relację między nim a badanym 

Nawiązując do pytania kluczowego, poinformuj uczniów, że przedmiotem ich pracy będzie poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, jakiego typu informacje gromadził rachmistrz dokonujący spisu powszechnego w 2002 roku. 

Przed projekcją podziel klasę na czteroosobowe zespoły. Rozdaj każdej grupie formularz spisowy „Narodowy spis powszechny ludności i mieszkań 2002 r.” i poleć uczniom, aby wypisali na karcie pracy (materiał pomocniczy nr 1) wszystkie informacje, o jakie pytali rachmistrzowie wypełniający powyższy dokument. Poproś reprezentantów poszczególnych zespołów o przedstawienie wyników pracy 

Zapowiedz projekcję filmu. Tym razem uczniowie, nadal w grupach, notują na karcie pracy (materiał pomocniczy nr 1) wszystkie tematy opowieści, wspomnień, zwierzeń bohaterów filmu „Kraj urodzenia”. Po projekcji zapytaj uczniów o pierwsze wrażenia z filmu. Co wydało im się najciekawsze? Co wywołało największe emocje? Następnie poproś przedstawicieli poszczególnych zespołów o zaprezentowanie ich spostrzeżeń. Kolejni uczniowie uzupełniają informacje, które nie zostały podane przez wcześniejsze grupy. 

Poleć uczniom, aby w parach zastanowili się nad przekrojem społecznym bohaterów różnych sekwencji filmu, określając ich stan majątkowy, sytuację rodzinną, sytuację zawodową, status społeczny. Uczniowie powinni wynotować wszystko, co udało im się zapamiętać z filmu, w ten sposób nakreślą portrety socjologiczne bohaterów. Następnie chętni prezentują swoje przemyślenia na forum klasy. 

Zapisz na tablicy zdanie: „Jak wyglądają Polska i Polacy z perspektywy rachmistrza spisowego postrzeganego nie tylko jako funkcjonariusz publiczny, lecz także jako…”. Poproś o dokończenie tego sformułowania. Uczniowie dzielą się swoimi refleksjami, konfrontują poglądy (możesz umiejętnie pokierować ich dyskusją). 

Nawiąż raz jeszcze do pytania kluczowego i poproś uczniów, aby na nie odpowiedzieli, zapisując w zeszycie wypowiedzi, jakie pojawiły się na forum klasy. Będzie to dobry sposób na podsumowanie zajęć. 

Praca domowa 

Napisz esej na temat: Moja ojczyzna. Moi rodacy. Jak ich postrzegam? 

  

Materiał pomocniczy nr 1 

Tematy wynikające z formularza spisu 

powszechnego z 2002 roku Tematy wypływające z wypowiedzi 

bohaterów filmu „Kraj urodzenia” 

 

Scenariusz nr 3 

 

,,W kropli”. Portrety zbiorowe Polaków – analiza filmów ,,Dworzec Gdański” M. Zmarz – Koczanowicz i ,,Kraj urodzenia…” J. Bławuta – Materiały metodyczne 

  

PRZEDMIOT język polski, wariant dla klas licealnych humanistycznych / fakultetów / kółka polonistycznego 

CZAS 2 godziny lekcyjne  

Cele zajęć 

Uczeń: 

  

odtwarza atmosferę polityczną 1968 r., poszerza wiedzę o polskim Marcu 

tworzy portret zbiorowy wygnanych Polaków pochodzenia żydowskiego 

tworzy portret zbiorowy Polaków 1968 r. żegnających wygnańców 

tworzy portret Polaków z czasu Narodowego Spisu Powszechnego (2002) 

wskazuje środki, jakimi bohaterowie wyrażają siebie, swoje emocje 

nazywa postawy prowadzących wywiad (T. Torańska) i ,,spis” (R. Sekita ) 

rozpoznaje język filmu (wywiad, rozmowa jako podstawa konstrukcji obu dokumentów, kompozycja klamrowa, refrenowość obrazów, strategia rekonstrukcji – rola archiwaliów filmowych i fotograficznych, funkcja milieu) 

Materiały dydaktyczne 

“Dworzec Gdański” M. Zmarz – Koczanowicz 

“Kraj urodzenia…” J. Bławut 

  1. Bełza “Wyznanie wiary dziecięcia polskiego” z tomiku, “Katechizm polskiego dziecka”

dokument kreacyjny W. Wiszniewskiego “Elementarz” 

informacje o Marcu 1968 (np. J. Eisler “Marzec 1968. Geneza, przebieg, konsekwencje” 

  1. Stola “Kampania antysyjonistyczna w Polsce 1967-1968”)

Przebieg zajęć 

Wprowadzenie 

Informacja o okolicznościach powstania dokumentów: 

“Dworzec Gdański” zrealizowano jako efekt podróży Teresy Torańskiej (dziennikarki, pisarki z pokolenia 68) z ekipą filmową do Izraela (do śródziemnomorskiego kurortu Aszkelon), na odbywający się tam co 5 lat zjazd polskich emigrantów “Reunion 68”. 

“Kraj urodzenia…” należy do cyklu wyprodukowanych przez Pawła Łozińskiego filmów pod nagłówkiem ,,Nasz spis powszechny”, zainspirowanych autentycznym spisem powszechnym przeprowadzonym od 21 maja do 8 czerwca 2002. Tu: w Miasteczku Śląskim koło Tarnowskich Gór. (Pozostałe tytuły cyklu: “Kto, co i w jakim jest związku” M. Zmarz – Koczanowicz, “Mój spis z natury” P. Łozińskiego, “Ulica Wapienna” G. Packa oraz “Zamek” J. Hugo – Badera) 

Wyjaśnienie metafory “Portret w kropli” (tytuł dokumentu K. Karabasza zbudowanego z fotografii i refleksji pojedynczych ludzi, a zmierzającego – na zasadzie ,,pars pro toto” – do sportretowania zbiorowośc 

Realizacja tematu 

  1. PORTRET ZBIOROWY Z IZRAELEM W TLE

Nauczyciel stawia pytanie: 

Kim są bohaterowie ,,Dworca Gdańskiego”? 

Uczniowie powinni zacząć od spostrzeżeń najprostszych, określeń odruchowych: 

trzynaście osób spośród piętnastu tysięcy. Z wyglądu sądząc, dojrzali ludzie, po 50., 60. 

Napisy przy nazwiskach informują o ich wykształceniu, profesji (“lekarz”, “architekt”, “biolog”, “planetolog”, “tłumacz”, “administrator”). Zatem… elita intelektualna. Dodatkowa informacja to nazwa kraju, z którego przyjechali na “Reunion 68” (Belgia, Szwecja, USA, Anglia, Izrael). Czyli… obywatele świata. Wszyscy mówią bardzo dobrze po polsku. 

O ich tożsamości dowiadujemy się z rozmów prowadzonych przez Teresę Torańską. Ich “kraj urodzenia” to Polska. Roczniki powojenne. Większość z nich do 1968 roku uważała się za Polaków (“Mój świat był Polską, moje życie było Polską. Mój narzeczony był Polakiem” albo “Przedtem byłem Polakiem pochodzenia żydowskiego”, albo “Moja mama uważała się za Polkę. Była do kraju przywiązana atawistycznie”, wielu jeszcze teraz, po trzydziestu siedmiu latach mówi: “Jestem Polakiem”, “Czytam polskie książki”, “Mam polskie encyklopedie”). 

Rok 1968 był cezurą dla ich pokolenia (to słowa T. Torańskiej, która w filmie także określa swoją przynależność do pokolenia 68 – urodzona w 1944). Byli wtedy albo studentami, albo świeżymi absolwentami różnych uczelni, kiedy zaczął się – jak mówi jeden z nich – “Problem na górze. Ktoś się szamotał przy władzy”. To kolokwialne sformułowanie oraz opowieści o kampanii antysemickiej prowadzonej przez “partyzantów” (grupę związaną z M. Moczarem) refrenowo unaoczniają archiwalne zapisy filmowe. 

Kilkakrotnie współczesne rozmowy montowane są z fragmentami haniebnego przemówienia W. Gomułki z 19 marca 1968 (“Piąta kolumna żydowska”, “Ta kategoria Żydów prędzej czy później opuści nasz kraj”), a także esbeckimi filmami, zdjęciami organizowanych przez władzę wieców potępiających “wichrzycieli” i “bankrutów politycznych”, którzy mieli się kryć za plecami młodzieży studenckiej. Równocześnie na tych masówkach pojawiały się hasła antysemickie. 

  

Nauczyciel prosi o krótkie omówienie wydarzeń marcowych 

1967 

  • tzw. sześciodniowa wojna izraelsko-arabska
  • ZSRR zerwał z Izraelem stosunki dyplomatyczne
  • władze polskie również
  • organizowane były w zakładach pracy wiece potępiające żydowskie ,,zapędy imperialisty
  • nastroje wrogie Żydom pojawiły się w kręgach partyjnych, wojskowych, milicyjnych
  • Kościół zajął stanowisko raczej proizraelskie, tak jak większość polskiego społeczeństwa
  • środki masowego przekazu rozpoczęły kampanię przeciwko niepokorne inteligencji
  • obok tego toczyły się rozgrywki frakcyjne w kierownictwie PZPR

1968 

grupa skupiona wokół gen. M. Moczara rozegrała sprawę inscenizacji ,,Dziadów” w warszawskim Teatrze Narodowym, zarzucała, że na przedstawieniach dochodzi do wystąpień antyradzieckich, zabroniono wystawiania spektaklu 

  1. I. 1968 r. po ostatnim przedstawieniu ,,Dziadów”, grupa studentów zorganizowała protestacyjną manifestację, milicja zatrzymała trzydziestu pięciu młodych ludzi
  2. III. studenci zwołali wiec w obronie usuniętych z UW studentów, potępili zdjęcie ze sceny ,,Dziadów”

rozpoczęły się solidarnościowe wystąpienia studentów szkół wyższych niemal w całej Polsce, przyłączyła się do nich młodzież licealna, młodzi robotnicy 

frakcja W. Gomułki rozpoczęła czystkę polityczną, która objęła niemal wszystkie sfery działalności publicznej 

z partii i z pracy usuwano głównie osoby pochodzenia żydowskiego, na które zrzucono odpowiedzialność za zbrodnie okresu stalinowskiego w Polsce 

obywateli polskich żydowskiego pochodzenia pozbawiano naszego obywatelstwa, przymuszano do emigracji w sposób upokarzający i okrutny, duży procent wyjeżdżających stanowił elitę polskiego społeczeństwa (tu: należy dobitnie, jeszcze raz przeczytać końcowe napisy filmu, które świadczą o zamachu władzy na inteligencję). 

Nauczyciel pyta: 

Jakie były konsekwencje wydarzeń marcowych dla bohaterów filmu? 

Uczniowie mówią o aresztowaniach za wystąpienia antypaństwowe, groźbach relegowania ze studiów, zwalnianiu z pracy rodziców, upokorzeniu. Najgorszy był jednak przymus emigracji z tzw.,, Dokumentem podróży” w jedną stronę. Zmuszano do zrzeczenia się polskiego obywatelstwa. Wszyscy niemal bohaterowie przypominają swoją rozpacz, poczucie wygnania i lęk przed nieznanym (wyjeżdżali z ograniczonym majątkiem, bez znajomości języka hebrajskiego). 

Powinno też paść spostrzeżenie, że duża część młodych ludzi jakby uległa marcowej propagandzie podważającej jej prawo do polskości ( “Żydzi do Izraela”, “Nie było dla nas w Polsce miejsca”). Wielu, deklarujących wcześniej przywiązanie do ojczyzny zaczęło mówić ,,jestem z Polski”, zamiast ,,jestem Polakiem”. Niektórzy, pochodzący z rodzin dawno już zasymilowanych, zaczęli nawiązywać i wracać do swoich żydowskich korzeni. 

Zjazd w Aszkelonie 2005 roku rzadko pokazuje emigrantów na tle morza, słońca, palm. Najczęściej portretowani są w zbliżeniu, indywidualnie. Mówią do kamery. Natomiast portretowani grupowo w sali oglądają polskie filmy archiwalne z lat sześćdziesiątych, odsłuchują przemówienia Gomułki, patrzą w twarze polskich robotników, zwołanych w czasie pracy pod przymusem na wiec i wyuczonych słów potępienia wobec syjonistów. Przeżywają od nowa. ,,Reunion 68”, organizowany co pięć lat, jest więc przypomnieniem, powracaniem w przeszłość choćby najbardziej bolesną, ale… polską. 

Ostatnie ujęcie pokazuje rozmówców T. Torańskiej w grupie, śpiewają po polsku ,,Nie płacz, kiedy odjadę…”. Niektórzy płaczą. Ważne, że są razem. Że mogą mówić ze sobą o Polsce. Polska jest w ich sercach. 

  1. PORTRET ZBIOROWY POLAKÓW ŻEGNAJĄCYCH PRZYJACIÓŁ NA DWORCU GDAŃSKIM W ROKU 1968

Nauczyciel prowokuje do wypowiedzi: 

Jakie świadectwo o swoich przyjaciołach, Polakach zostających w kraju dają emigranci? 

Uczestnicy zjazdu opowiadają o tłumach żegnających (“Dwa tysiące osób”), o płaczu, o bólu rozstania. Rozpacz, poczucie bezradności, tragizmu, hańby odczuwali Polacy pozostający w kraju. Mogli te emocje wyrazić jedynie tłumnym odprowadzaniem, solidarnością pożegnania. Tylko jedna z bohaterek mówi, że jej koleżanki bały się służb bezpieczeństwa, nie przyszły na dworzec i przepraszały ją za to potem, po latach, razem z jej wychowawczynią, nauczycielką. W jej głosie nie słychać żalu. Rozumiała je. Żyły w lęku tak jak ona. 

O ludziach odprowadzających wygnańców zaświadczają jednak więcej zdjęcia. Jest ich wiele. Rzeczywiście, pokazują tłumy odprowadzających (to głównie… archiwalia esbeckie). Są też, prywatnie robione, fotografie pojedynczych osób. Rozpoznajemy bohaterów filmu – jeszcze wtedy młodych, smutnych lub pocieszająco uśmiechniętych, wychylających się z okien odjeżdżającego pociągu. Są świadectwem, że przeżywano ich wyjazd, fotografowano, bo byli ważni dla żegnających. Wysyłano im potem te zdjęcia do nowych miejsc pobytu. Przechowywali je zapewne i jedni, i drudzy, skoro przetrwały trzydzieści siedem lat. 

Dworzec Gdański stał się symbolem wykluczenia dla wyjeżdżających, a bezpowrotnej utraty dla pozostających w Polsce. “Więcej zostawili po sobie niż wzięli” (M. Edelman). 

III. PORTRET POLAKÓW Z MAŁYM MIASTECZKIEM W TLE 

Nauczyciel: Dokumenty ,,Dworzec Gdański” i ,,Kraj urodzenia…” łączy zamysł reżyserów – są bowiem próbą sportretowania Polaków w różnej przestrzeni, w innym czasie (Izrael – 2005, Śląsk – 2002), ale ,,w kropli” ich losów odnajdujemy uogólnienie doświadczenia emigranta i uogólnienia życia oraz stanu ducha przeciętnego mieszkańca naszego kraju. 

Pytanie: Na ile te filmy są podobne w formie? 

Uczniowie odnajdują podobieństwo w sposobie poprowadzenia narracji (prowokowana przez jedną, ujawnioną i zaznaczającą swoje zdanie osobę), oddanie głosu kilkunastu lub kilkorgu bohaterom. Oba obrazy otwiera i zamyka postać sprawcy narracji (T. Torańska w pierwszym ujęciu ,,wjeżdża do Izraela, na końcu stoi w grupie śpiewających ,,Nie płacz, kiedy odjadę”, R. Sekita na początku filmu ,,idzie” na kamerę, w zakończeniu odchodzi od niej, odwrócony plecami). 

Odpowiedzi i opowieści bohaterów są refrenowo montowane z archiwaliami (w ,,Dworcu…”), albo z fotografowanymi zawsze z dołu ulicami miasteczka (w ,,Kraju…”). Te leitmotivy albo uzupełniają informacje, wprowadzają historyczne szczegóły (przemówienie Gomułki), albo dookreślają nastrój przedstawianej przestrzeni (pustka ulic, odrapane domy Miasteczka Śląskiego). 

Nauczyciel pyta: 

Kim są, nieprzedstawiani z imienia ani nazwiska bohaterowie “Kraju…”? 

Uczniowie: Mieszkańcy małego miasteczka na Śląsku (jego nazwa w filmie nie pada, ale niektóre osoby mówią śląską gwarą, domyślamy się też aluzji do języka niemieckiego i kościoła ewangelickiego) przyjmujący rachmistrza spisu powszechnego. Ów rachmistrz odwiedza siedem mieszkań jako ósme ankietuje własne, które zajmuje z matką. 

Dokument posługuje się zasadą ,,milieu” dla scharakteryzowania bohaterów – kamera przygląda się ich pokojowi (zazwyczaj są właścicielami jednego), robi pasaż po przedmiotach, najczęściej tandetnych ozdobach, spełniających marzenia o luksusie, po typowych (segmentowych) meblach, świętych obrazach w nadmiarze zdobiących ściany. Potem zatrzymuje się, klaustrofobicznie zacieśnia obiektywem przestrzeń, zarysowuje ją jako klatkę. Te mieszkania świadczą o statusie społecznym lokatorów, o ich ubóstwie. 

Bohaterów określa również język, niepoprawny, z niemieckim akcentem lub ze śladami gwary. Nawet dawny nauczyciel rachmistrza (prawdopodobnie historyk) wypowiada się w sposób usilnie staranny i przez to niepoprawny, niekiedy wręcz prowokujący śmiech widza. Literacką polszczyzną operuje żona sparaliżowanego (po przeterminowanej, radzieckiej szczepionce) lekarza oraz samotna matka ciemnoskórej dziewczynki, owocu jej studenckiej miłości. Zatem – w większości są to ludzie niewykształceni. 

Ale tym, co najbardziej uderza w zbiorowym portrecie jest pokora, zgoda na ubóstwo, na nieprzychylny los, na chorobę. Ankietowani odpowiadają na konkretne pytania (ile pomieszczeń, czy jest kuchnia, czy mają dostęp do bieżącej wody itp.), ale też zaspokajają prywatną, życzliwą ciekawość pytającego. Kobieta wychowująca ze swoją starą matką siedmioro dzieci, jako o czymś oczywistym opowiada, że pierze im ubrania w rzece. Te relacje są beznamiętne, kryjące emocje. Nie oczekują od życia niczego. Są, jak zastygli. Jedynie staruszka, najwyraźniej spragniona drugiego człowieka, gwałtownie stara się zatrzymać rachmistrza, by obok odpowiedzi na bezduszne pytania spisowe, wyjawić mu całe swoje życie i historie swoich chorób. 

Radek Sekita, bezrobotny polonista, chwilowo zatrudniony jako rachmistrz, wysłuchuje wszystkich cierpliwie, z dyskretnym, niewylewnym zrozumieniem. Ostatecznie jednak wychodzi z roli wytłumionego pośrednika w kontakcie z bohaterami. On jeden zdobywa się na odruch buntu wobec rzeczywistości, w której żyje. Mówi w swoim, ale też w imieniu wcześniej ankietowanych ludzi słowami M. Białoszewskiego: 

“Czy ja muszę wciąż być człowiekiem? 

Czy ja muszę wciąż być Polakiem? 

Chwilami zamęt 

Ledwie dyszę 

Jestem tylko ssakiem” 

A potem, jakby w odpowiedzi na schematyczne spisowe pytanie o kraj urodzenia, o narodowość, dodaje od siebie: 

“Wcale mi się nie chce tej Polski” 

I odchodzi od kamery w poprzecinaną kolejowymi drutami przestrzeń. 

Zamknięcie 

Nauczyciel prosi, by uczniowie zebrali w tabelę określenia filmowych bohaterów: 

WYGNANI 

(,,Dworzec Gdański”) 

ZAKORZENIENI 

(,,Kraj urodzenia…”) 

– określeni imieniem, nazwiskiem, profesją 

– zranieni, o ,,przeciętym” życiu (słowo 

z książki J. Wiszniewicz ,,Życie przecięte. Opowieści pokolenia marca”) 

– niepewni swej tożsamości (My jesteśmy Polacy – teraz bardziej Żydzi – Izraelczycy”) 

– świadomi swych emocji, wciąż przeżywający dramat wygnania 

– żyjący Polską (poszanowanie dla języka, mówią bez obcego akcentu, czytają polską literaturę, odwiedzają kraj) 

– anonimowi 

– bezradni, poddani biernie losowi 

– pozbawieni nadziei 

– rozpaczliwie szukający zrozumienia 

(zwierzają się rachmistrzowi spisowemu) 

– nie mają świadomości tego, co przeżywają, tłumią emocje 

– jedyny odruch buntu ujawnia Radek Sekita, pośrednik w naszym kontakcie z bohaterami 

Zadanie domowe 

Zinterpretuj graficzną formę tytułu ,,Kraj urodzenia…” (chodzi o trzykropek), 

albo: 

Zanalizuj dialogowość dwu tekstów kultury – wiersza W. Bełzy “Wyznanie wiary dziecięcia polskiego” i filmu W. Wiszniewskiego “Elementarz”. 

 

Zagadnienia do dyskusji 

  • Porównaj dwie kreacje Daniela Olbrychskiego – jako Karola Borowieckiego w Ziemi obiecanej i Kmicica w zrealizowanym równolegle Potopie Jerzego Hoffmana.
  • Jaki znaczenie dla wymowy nowej wersji Ziemi obiecanej ma zmiana polegająca na przeniesieniu sekwencji ukazującej dwór w Kurowie z prologu do drugiej części filmu?
  • Czy dostrzegasz we współczesnej rzeczywistości procesy i konflikty społeczne, wokół których koncentruje się problematyka Ziemi obiecanej?
  • Czy konflikt między tradycją a nowoczesnością jest nieuchronny? Czy można nadążać za zmianami, które niesie nowoczesność i pozostawać równocześnie wiernym tradycji?
  • W kontekście filmu Kraj urodzenia Jacka Bławuta dokonaj interpretacji zacytowanego przez Radka wiersza Mirona Białoszewskiego Klapa: 

Czy ja muszę wciąż być Polakiem? 

Czy ja muszę wciąż być człowiekiem? 

Chwilami zamęt, 

ledwie dyszę, 

jestem tylko ssakiem. 

Komentarze filmoznawcze

Komentarze subiektywne